Menu

Zoek

Apps en tools

Home Schijf van Vijf Recepten Afvallen Zwanger en kind Duurzaam eten Veilig eten

Professionals Onderwijs Eetomgevingen Webshop Pers Over ons

Bouwstenen voor gezonde en duurzame voeding in lokaal beleid

Gemeenten

De 7 bouwstenen Juist gemeenten en GGD’en kunnen mensen in staat stellen gezonder en duurzamer te kiezen en écht impact maken. Het Voedingscentrum helpt daarbij met handige bouwstenen. Je kan deze gebruiken ter inspiratie, als stappenplan of als input voor een nieuwe strategie van lokaal beleid. Je hoeft ze dus niet allemaal te gebruiken of in deze volgorde. Onze focuspunten sluiten aan bij de thema’s van het Gezond en Actief Leven Akkoord en het Aanvullend Zorg- en Welzijnsakkoord.

Bepaal de focus

We raden aan om eerst een focus te bepalen. Start bijvoorbeeld met één leefomgeving voor een sneller resultaat. Is het eerste punt in gang gezet? Kies dan pas een nieuwe focus.

Leefomgevingen

Kinderopvang

Het Voedingscentrum biedt professionals in de kinderopvang informatie en tips.
Daarnaast coördineren we samen met RIVM het programma Gezonde Kinderopvang. Stel bijvoorbeeld een Gezonde Kinderopvang-adviseur aan bij de GGD. Of leid coaches Gezonde Kinderopvang op. Benieuwd naar alle mogelijkheden? Neem via Neem contact met ons op.

Scholen

Kom meer te weten over hoe je gezond en duurzaam eten kan stimuleren op en rondom:

En stimuleer scholen te werken met de Gezonde School-aanpak.

Voorbeelden:

Buurtlocaties en sport

Met Teamfit werken sport- en buurtlocaties, zoals sportverenigingen, zwembaden en buurthuizen, aan een omgeving die gezonde keuzes voor kinderen en jongeren ondersteunt. Teamfit is een praktische werkwijze en digitale tool van JOGG waarmee locaties stap voor stap aan de slag gaan met een gezonder voedingsaanbod. Een JOGG-coach gezonde locaties kan helpen.
Vanuit het Voedingscentrum zijn we als kennispartner aangesloten bij het Convenant Gezonde Sportevenementen. Gemeenten kunnen zich aansluiten bij het convenant.

Bekijk ook onze aanvullende tips voor buurtlocaties en sport.

Dagattracties

Bij Gezond Uit, een initiatief van JOGG, wordt samen met dagattracties gewerkt aan het verbeteren van het aanbod, volgens de Richtlijn Eetomgevingen van het Voedingscentrum. Stimuleer dagattracties in jouw gemeente hierbij aan te laten sluiten, zodat het voor bezoekers makkelijker is om gezondere keuzes te maken.

Een dagje uit betekent vaak ook buiten de deur eten. Stimuleer horecazaken in jouw gemeente om hun kindermenu gezonder en duurzamer te maken. Het Voedingscentrum biedt met deze menukaart inspiratie.

Gemeentelijke locaties

Gemeente- en provinciehuizen

Als gemeente kun je het goede voorbeeld geven door in jullie bedrijfsrestaurants en in de koffiecorners te zorgen voor een aantrekkelijk gezond en duurzaam aanbod. Denk ook aan het aanbieden van water, fruit en gezonde lunches bij vergaderingen, bijeenkomsten en recepties. Dit is een mooie eerste stap.

Neem in de aanbesteding voor catering van alle gemeentelijke instanties de randvoorwaarde op: werk met het aanbestedingsadvies voor gezonde, duurzame catering. Heb je lopende contracten? Ga in gesprek met de cateraar en bekijk op welke termijn een cateraar aan deze criteria kan voldoen.

Werk je met de JOGG-aanpak? Dan is een gezonder bedrijfsrestaurant een vanzelfsprekend onderdeel en kan je gratis ondersteuning ontvangen om je op weg te helpen.

Ziekenhuizen en zorginstellingen

Stimuleer als gemeente ziekenhuizen en zorginstellingen zich aan te sluiten bij Goede Zorg Proef Je. Dit landelijk initiatief ondersteunt ziekenhuizen en zorginstellingen in de transitie naar een gezond en duurzaam voedingsaanbod met diverse middelen. De Richtlijn Eetomgevingen van het Voedingscentrum is het uitgangspunt en biedt houvast voor verbeterstappen in het voedingsaanbod.

Borstvoeding in de gemeente

Baby’s die borstvoeding krijgen hebben minder kans op overgewicht, ziekten en infecties. Alle reden dus om als gemeente het geven van borstvoeding overal aan te moedigen en te faciliteren. Bekijk hoe je dat als gemeente kunt doen.

Met de app BabyMaps kunnen ouders zoeken naar borstvoedingsvriendelijke locaties in de buurt. De app is zonder winstoogmerk ontwikkeld door twee enthousiaste ouders. Gebruikers kunnen ook locaties toevoegen aan de app.

Preventie en verspilling

Preventie overgewicht 0-18 jaar

Steeds meer kinderen en jongeren zijn te zwaar. Van alle 2- tot 25-jarigen in Nederland heeft 1 op de 6 overgewicht. Dit vergroot de kans op ziektes en psychische problemen. Als overgewicht eenmaal is ontwikkeld, lukt het slechts in 20% van de gevallen om blijvend terug te keren naar een gezond gewicht.

Juist daarom is het belangrijk om overgewicht te voorkomen en dus te investeren in een gezonde omgeving. Lees wat je als gemeente of GGD per doelgroep nog meer kan doen met onze ondersteuning.

Op zoek naar inspiratie voor events over gezonde voeding voor kinderen van 0-18? Neem een kijkje op onze Toolkit pagina.

Valpreventie en ondervoeding

In Nederland valt elke 5 minuten een 65-plusser zo ernstig dat spoedeisende medische hulp nodig is. Ouderen met ondervoeding hebben een grotere kans om te vallen, omdat hun spiermassa, spierkracht en balans verminderd is. Gezonde voeding met voldoende eiwitten, vitamine D en calcium is van groot belang voor het behoud van sterke botten en spieren.

Ga als gemeente aan de slag met het GALA-thema valpreventie en breng het belang van een gezond voedingspatroon bij ouderen onder de aandacht. Zorg dat ondervoeding wordt beperkt in jouw gemeente. Bekijk welke handvatten hierbij kunnen helpen.

Voedselverspilling voorkomen

Gemeenten spelen een cruciale rol in het verminderen van voedselverspilling omdat ze een directe verbinding hebben met de lokale gemeenschap én bedrijven en organisaties binnen de gemeentegrenzen. Gemeenten kunnen niet alleen bewustwording creëren over de impact van voedselverspilling, maar ook praktische oplossingen aanbieden die aansluiten bij de behoeften van hun inwoners en bedrijven. Op deze pagina van de Stichting Samen Tegen Voedselverspilling en Voedingscentrum vind je alle handvatten en inspiratie.

Creëer draagvlak

Benoem een kartrekker voor jullie focuspunten. En zorg voor beleidsmedewerkers en een betrokken (voedsel)wethouder. De kartrekker kan draagvlak creëren bij álle betrokkenen, dus ook bij inwoners. Door iedereen er meteen bij te betrekken, is de kans op succes en borging het grootst.

Tips en voorbeelden draagvlak creëren

Praktische tips voor draagvlak

Het kan handig zijn om bij het begin te beginnen. Waarom is de eetomgeving nou zo belangrijk? De volgende webpagina’s kunnen hierbij helpen: Invloed fysieke omgeving op eetgedrag en Gezonde eetomgeving. En bekijk ook de video over de invloed van de eetomgeving.
Gebruik de praktische handreiking 'Voedsel als sleutel voor een gezonde en duurzame toekomst'.
Begin met informeren en interesseren van betrokkenen, bijvoorbeeld tijdens een inspiratiesessie.
Betrek extern relevante stakeholders van de gekozen eetomgeving: gebruikers, uitvoerders en besluitvoerders.
Kijk of er een andere gemeente is die al beleid heeft gemaakt op de gekozen focus, en laat daarmee een goed voorbeeld zien.
Plan periodiek overleg met de betrokkenen om elkaar op de hoogte te houden en het thema eetomgeving op de agenda te houden en waar mogelijk uit te breiden. Laat betrokkenen tussentijds weten met welke activiteiten je bezig bent.
Betrek inwoners met behulp van de Toolbox Inwonersparticipatie Gezonde voedselomgeving ontwikkeld in opdracht van de City Deal Gezonde en duurzame voedselomgeving.

Voorbeelden draagvlak

Er zijn al meerdere gemeenten waar een wethouder het thema voeding expliciet in hun portefeuille hebben. Ede was de eerste gemeente die dat deed.
Betrek inwoners door een voedselraad op te zetten. Een voedselraad biedt een plek aan inwoners en burgerinitiatieven om mee te denken op het voedingsbeleid van de gemeente. Zo maak je optimaal gebruik van wat er al is. Gebruik hiervoor de inspiratie op voedselraden.nl.

Onderteken de ambitie

Het ondertekenen van een ambitie, intentie of convenant door de belangrijkste betrokkenen vormt een sterke start van elk project. Daarmee laat je namelijk zien: wij werken samen aan dít doel. Er bestaan een aantal kant-en-klare ambities. Maar je kunt natuurlijk ook je eigen ambitie maken.

Voorbeelden ambities

Ambitieverklaring Gezonde Schoolkantine (vo en mbo) (Voedingscentrum)
Convenant Gezonde Sportevenementen (JOGG)
Ambitie Gezond Uit voor dagattracties (JOGG)

Je kunt daarbij ook een overkoepelend doel stellen. Bijvoorbeeld: Binnen twee jaar heeft 75% van de v(g)o- en mbo-scholen in onze focuswijken de Ambitieverklaring Gezonde Schoolkantine ondertekend.

Maak de ambitie zichtbaar

Draag uit waar je voor staat door de ambitie zichtbaar te maken, gedurende het hele proces. Vier jullie successen en verspreid je nieuws via lokale (social) media, nieuwsbrieven en met posters. Laat bijvoorbeeld zien wat de ervaringen van de gebruikers zijn.

Voorbeelden ambitie zichtbaar maken

Scholen kunnen de media halen met hun gezonde schoolkantine, zoals het Zone.college Enschede.
Stuur een persbericht uit, zoals Gemeente Kampen ondertekent Ambitie Gezondere Voedingsaanbod of Efteling ondertekent de ambitie Gezond Uit.

Borg in lokaal beleid

Leg afspraken, ambities en werkwijzen vast en maak afspraken over rollen en verantwoordelijkheden. Veranker jullie ambitie in bestaand beleid, zoals het integrale brede SPUK-plan, lokaal preventie- en sportakkoord, gezondheidsbeleid en voedselagenda.

Voorbeelden borging in beleid

Gemeente Breda: Gezondheidsvisie Breda (pdf)
Gemeente Den Haag: Actualisatie van de Haagse Voedselstrategie januari 2025
Gemeente Dordrecht: Dordtse Voedselvisie en -agenda 2024-2030 (pdf)
Gemeente Gooise Meren: Beleidsnota Voedseltransitie (pdf)
Gemeente Groningen: Routekaart naar gezond, duurzaam en plantaardig voedsel
Gemeente Rotterdam: Gezond 010: het akkoord
Gemeente Wageningen: Voedselagenda 2021-2030: Wageningen eet duurzaam, gezond en samen (pdf)

Maak het beleid bovendien integraal vanuit relevante beleidsdomeinen, zoals:

Vergunningenbeleid zoals in Gemeente Groningen en reclamebeleid zoals kindermarketing in Gemeente Amsterdam.
Aanbestedingen van gemeentelijke locaties, zoals schoolkantines in Gemeente Amsterdam en catering van de Eerste Kamer.
Stel eisen in aanbestedingen en contracten van bijvoorbeeld de catering van het bedrijfsrestaurant van jouw gemeentehuis, op basis van het Aanbestedingsadvies voor gezonde, duurzame catering.

Evalueer en stuur bij

Het is aan te raden om het proces en de resultaten regelmatig te evalueren. Bepaal wie verantwoordelijk blijft voor de gekozen focus.

Tips voor evaluatie

Plan een gezamenlijke evaluatie om terug te blikken op de activiteiten van de doorlopen bouwstenen. Bekijk de evaluatiemethoden van het RIVM, zoals de Tijdlijnmethode.
Stuur bij waar nodig om het doel te behalen en herhaal zo nodig de activiteiten van enkele bouwstenen.
Stem af hoe de betrokkenen op de hoogte blijven.
Deel de resultaten van de evaluatie om bijvoorbeeld verantwoording af te leggen, successen te delen en vieren, en draagvlak te vergroten en behouden onder partners.

Ontvang ondersteuning

Je hoeft het niet alleen te doen. Er is veel ondersteuning. Bijvoorbeeld vanuit het Voedingscentrum en JOGG. Ontdek de mogelijkheden!

Ondersteuningsmogelijkheden

Maak gebruik van de beschikbare ondersteuning voor de uitvoering. Zoals uitleg over de invloed van de eetomgeving, inspiratie voor gezonde en duurzame producten en advies over eerste verbeterstappen. Raadpleeg onderstaande experts om toe te werken naar jullie doel:

Professional Services Voedingscentrum: wil je in jouw gemeente aan de slag met de bouwstenen? Neem vrijblijvend contact op. Wij helpen je graag op weg.
Team Voeding op School: begeleiden v(g)o- en mbo-scholen gratis op afstand naar een gezonde schoolkantine en geven advies over de eetomgeving op en rondom de school.
Gezonde School Adviseurs van de GGD: begeleiden scholen naar het vignet Gezonde School, bijvoorbeeld naar het thema Voeding.
De Adviseurs gezonde omgeving van JOGG geven persoonlijk advies aan gemeenten die werken met de JOGG-aanpak en GGD’en bij het vastleggen van voeding in beleid, gezonder maken van de omgeving en lokale samenwerkingen. De adviezen zijn gebaseerd op de richtlijnen en middelen van het Voedingscentrum. Zie de JOGG-Academy voor meer informatie.
JOGG-coach gezonde locaties: sportlocaties en buurtlocaties. Je kunt ook bij JOGG terecht voor trainingen en bijeenkomsten vanuit netwerken, zoals Gezond Uit en Convenant Gezonde Sportevenementen. En je kunt JOGG-gemeente worden.
Ondersteuning Goede Zorg Proef Je: ziekenhuizen en zorginstellingen.
Advies en ondersteuning Gezonde Kinderopvang

Op de hoogte blijven: meld je aan voor onze nieuwsbrief

Meld je aan voor onze professionals nieuwsbrief en geef je interessegebied ‘gemeente en GGD’ aan. Zo blijf je op de hoogte van actuele informatie, en bijvoorbeeld congressen of webinars.

Nieuwsbrief voor professionals

Belangrijke vragen voeding in lokaal beleid

Wat zijn de mogelijkheden via omgevingsbeleid en reclamebeleid? (gemeentelijk instrumentarium)

Als gemeente kun je via beleid en regelgeving significant bijdragen aan een gezonde en duurzame eetomgeving. De City Deal Gezonde en duurzame Voedselomgeving werkt hier hard aan. De City Deal is een netwerk van steden dat experimenteert met en onderzoek doet naar de voedselomgeving.

Hieronder lees je over diverse beleidsmogelijkheden met daarbij praktijkvoorbeelden van gemeenten.

Omgevingsbeleid

De gemeente kan via het omgevingsbeleid en bijbehorende omgevingsvisie bijdragen aan een gezondere leefomgeving door verschillende maatregelen te nemen. Een belangrijke ontwikkeling hierin is de ‘voedseldrukmonitor’. Dat is een meetinstrument dat in kaart brengt hoe gezond of ongezond het voedselaanbod is in een gebied. Hiermee kunnen gemeenten zogenoemde ‘heatmaps’ maken en gericht beleid ontwikkelen. Als gemeente kun je je hierop voorbereiden door voeding alvast een plek te geven in de omgevingsvisie en omgevingsplannen. In opdracht van de City Deal wordt een werkwijze ontwikkeld hoe dit meetinstrument kan worden ingezet voor voedselbeleid (publicatie wordt medio september 2026 verwacht).

Via aanbestedingen en vergunningen kunnen criteria worden gekoppeld aan het voedselaanbod in een straat, wijk of straal rondom scholen. Soms lukt het gemeenten al om aanbieders van ongezond voedsel te weren via omgevingsplannen op basis van ruimtelijke motieven (denk aan afval, geluids- of geurhinder) om de leefbaarheid van de omgeving te vergroten.

Ook via de Algemene Plaatselijke Verordening (APV) kunnen in sommige gevallen ongezonde voedselaanbieders geweerd worden, bijvoorbeeld door restricties op ventlocaties en vergunningen, vanwege openbare orde en veiligheid. Denk hierbij ook aan parkeer- of afvalbeleid vanwege overlast.

Voorbeelden omgevingsbeleid

De gemeente Almere werkt via de Algemene Plaatselijke Verordening aan een beleid waarbij geen ongezond voedsel verkocht mag worden binnen een straal van 100 meter rondom scholen en ziekenhuizen.
Ga je aan de slag met gebiedsontwikkeling en de omgevingsvisie? Gebruik de Infographic Gezonde voedselomgeving bij gebiedsontwikkeling. Deze infographic biedt een begrijpelijk overzicht per fase van de gebiedsontwikkeling, waarmee gemeenten aan de slag kunnen om een gezonde voedselomgeving meer te implementeren binnen het proces van gebiedsontwikkeling.

Reclamebeleid

Als gemeente kun je in het reclamebeleid regels vastleggen over reclame voor voedingsmiddelen in publieke ruimtes. Reclame zorgt ervoor dat we onbewust gestuurd worden op ons aankoopgedrag. Dit maakt het essentieel om beleid te voeren op ongewenste reclame. Steeds meer gemeenten weren ongezonde en niet-duurzame reclames uit de openbare ruimte. Je kunt aan de slag met het weren van reclame op ongezond voedsel volgens de Schijf van Vijf, maar ook fossiele producten.

Een algeheel reclameverbod op ongezonde en niet-duurzame voedselreclames op bepaalde locaties kan ook. Raadpleeg de Kenniskaart Ongewenste reclame weren voor meer informatie over welke reclame gemeenten kunnen weren en hoe je dit vastlegt in beleid.

Voorbeelden reclamebeleid

Gemeente Wageningen wil alle ongezonde en niet-duurzame voedselreclames uit de bushokjes laten verdwijnen. Dat is inmiddels gerealiseerd:
Gemeente Groningen zet in op het weren van niet-duurzame reclames, zoals fossiele reclame, gokken en alcohol.
Gemeente Tilburg vertelt in deze video over hun inzet om ongezonde reclame in de openbare ruimte te weren.

Kan ik gegeven webinars terugkijken?

Bekijk deze webinars terug:

Webinar 'Van billboard tot bushokje: grip op reclame in de openbare ruimte' (26 juni 2025). Bekijk ook de presentatie van het webinar (pdf).
Webinar 'Voeding in de gemeente' (30 januari 2025). In vogelvlucht langs de bouwstenen. En bekijk de PowerPoint-presentatie van het webinar (pdf).

En dit congres:

Congres: Jongeren in de (toekomstige) eetomgeving (20 maart 2025). Inspirerende sprekers vertellen over de uitdagingen en kansen in en rondom school. Bekijk de livestream terug.

Voor wie zijn de bouwstenen?

De bouwstenen zijn voor iedere gemeente die toe wil werken naar gezondere en duurzamere eetomgevingen. Zo is de werkwijze bedoeld voor gemeentelijke beleidsmedewerkers werkzaam in bijvoorbeeld het sociale domein, ruimtelijke/fysieke domein en preventie- en zorgdomein. En voor professionals die het beleid mede vormgeven en uitvoeren, zoals JOGG-regisseurs, combinatiefunctionarissen en gezondheidsbevorderaars bij de GGD.

Hoe ziet de samenwerking tussen JOGG en Voedingscentrum eruit?

Het Programma Eetomgevingen van het Voedingscentrum stimuleert dat eetomgevingen zó zijn ingericht dat de gezonde en duurzame keuze met de Schijf van Vijf vanzelfsprekend is voor iedereen. Het Voedingscentrum is de kennispartner op het gebied van voeding en voedselkeuzegedrag. JOGG is de kennispartner op het gebied van de integrale aanpak van gemeenten. Met de aanpak bieden ze de basis voor integrale samenwerking om in beleid en praktijk de leefomgeving gezonder te maken. Je kan je als gemeente aansluiten bij JOGG.

Zowel Voedingscentrum als JOGG bieden implementatieondersteuning en hebben expertise van de concrete instrumenten die per omgeving ingezet kunnen worden. Gezamenlijk ondersteunen we door heel Nederland partijen bij het toepassen van de Richtlijn Eetomgevingen. De meeste programma’s genoemd op deze pagina gebruiken deze richtlijn.

Ook JOGG-coaches gezonde locaties gebruiken de Richtlijn Eetomgevingen van het Voedingscentrum als naslagwerk bij de advisering van gezonder en duurzamer voedingsaanbod in sportlocaties en buurtlocaties.

Hoe dragen de bouwstenen bij aan het Gezond en Actief Leven Akkoord?

Weerbare, gezonde inwoners die opgroeien, leven, werken en wonen in een gezonde leefomgeving met een sterke sociale basis in 2040. Dat is het doel van het Gezond en Actief Leven Akkoord (GALA). Om dit doel te bereiken, is gezonde voeding een belangrijke basis. Door gezond te eten verklein je de kans op ziektes als diabetes type 2, hart- en vaatziekten en kanker. Bovendien helpt het om een gezond gewicht te behouden en overgewicht terug te dringen. En gezonde voeding is van belang om vitaal ouder te worden.

Een integrale aanpak die inzet op voedselvaardigheden én gezondere eetomgevingen is noodzakelijk voor een gezonde generatie in 2040. Als gemeente kun je hieraan bijdragen door in te zetten op de GALA-thema’s:

gezonde leefomgeving
aanpak overgewicht en obesitas (als onderdeel van gezonde leefstijl)
valpreventie

Alle aandachtsgebieden die we onder ‘Bepaal de focus’ op deze pagina uitlichten dragen bij aan deze GALA-thema’s.

Voor de financiering van de uitvoering kun je gebruik maken van je eerder aangevraagde Specifieke Uitkering (SPUK).

Wat is een goed voorbeeld van het gebruik van de bouwstenen? (voorbeeld Venlo.fit)

Venlo wil in 2030 de gezondste en actiefste gemeente van Nederland zijn. Dat blijft zeker niet bij mooie woorden. In hun aanpak zijn ze ambitieus. Marc Denessen, JOGG Regisseur, Projectleider Keigezond Venlo en Regisseur Rookvrij, deelt een aantal succesfactoren.

Bepaal de focus

"Het project Gezonde Basisschool van de Toekomst (GBT) kwam jaren terug bij ons op de radar. Een project dat Universiteit Maastricht intensief monitorden én als bewezen effectief werd beoordeeld. Met dit project voelden we: hiermee kunnen we het verschil maken als het gaat om het terugdringen van gezondheidsverschillen bij de Venlose jeugd. Zo besloten we (beleid én uitvoering) dat het één van onze speerpuntprojecten zou worden, met speciale focus op de wijken die dit het hardste nodig hadden."

Creëer draagvlak

"In 2020 en 2021 organiseerden wij inspiratiesessies voor alle mogelijke stakeholders. Daarbij waren alle beslissers aanwezig, zoals de wethouder onderwijs en publieke gezondheid, de wethouder sport, bestuurders van onderwijskoepels, beleidsmedewerkers en natuurlijk leerkrachten en directeuren van basisscholen. We wisten iedereen te overtuigen van deze trendbrekende aanpak. Vervolgens zijn we laagdrempelig voor geïnteresseerde scholen Gezonde Basisschool van de Toekomst-proefweken gaan houden. Zo konden ze ‘proeven’ aan het concept en wij als gemeente kregen waardevolle feedback. Ook benoemden we destijds een projectleider die zich fulltime kon bezighouden met dit project."

Maak de ambitie zichtbaar

"Communicatie en het laten zien van onze successen zijn een essentieel onderdeel van onze strategie. Alles wat we doen zetten we weg onder de merknaam Venlo.fit. Dat is simpel en eenduidig voor de burger en onze partners. Daar waar we bijvoorbeeld bij de opening van een Gezonde Basisschool van de Toekomst de wethouder kunnen invliegen, zullen we dit zeker niet nalaten. Recent zijn we ook prominent zichtbaar op het speelshirt van onze lokale profvoetbalclub VVV Venlo."