Wat is voedselvergiftiging?
Bij een voedselvergiftiging maakt een giftige stof in het eten je ziek. Deze giftige stoffen worden vaak geproduceerd door bacteriën of schimmels. Dit kan gebeuren wanneer je eten verkeerd bewaart, bijvoorbeeld voor langere tijd bij kamertemperatuur. Het verhitten van eten zorgt er wel voor dat ziekmakers doodgaan, maar in veel gevallen maakt dat gifstoffen niet onschadelijk.
Buikkrampen, misselijkheid, diarree of braken kunnen tekenen zijn van een voedselvergiftiging. Deze klachten ontstaan meestal binnen enkele uren na de besmetting. Sommige bacteriën maken de gifstoffen pas in je darmen aan. De klachten kunnen dan wat later ontstaan.
De belangrijkste voorbeelden van ziekmakende bacteriën zijn:
- Staphylococcus aureus
Deze bacterie komt veel voor op het menselijk lichaam, en kan daardoor op eten worden overgebracht. In het eten kan de bacterie gifstoffen maken. Klachten komen vaak al na een paar uur in de vorm van heftig braken en soms diarree.
- Bacillus cereus
Deze bacterie kan voorkomen in rijst- of pastagerechten. Als deze te lang buiten de koelkast of niet koud genoeg worden bewaard, kan de bacterie zich vermeerderen. Ook eiwitrijke producten, sausjes en pudding kunnen besmet zijn.
Bacillus cereus kan via het eten 2 typen aandoeningen veroorzaken: het braaksyndroom en het diarreesyndroom. Bij het braaksyndroom zit de gifstof al in het eten. Bij het diarreesyndroom worden de gifstoffen vooral in de darmen gevormd.
- Clostridium perfringens
Deze bacterie komt vooral voor in vlees en vleesproducten. Ook kruiden en specerijen kunnen Clostridium perfringens bevatten. De bacterie kan zich vermeerderen in bereide gerechten die te langzaam afkoelen of niet goed warm worden gehouden. Na het eten worden de gifstoffen in de darmen gevormd. De ziekte uit zich vooral in diarree en buikkrampen.
De gifstof van de bacterie kan Clostridium botulinum kan de ernstige en soms dodelijke ziekte botulisme veroorzaken. Gelukkig komt dit in Nederland bijna nooit voor. Ook van bepaalde algengifstoffen of gifstoffen van schimmels kun je een voedselvergiftiging krijgen.
Veelgestelde vragen over voedselvergiftiging
Hoe snel word ik ziek als ik een voedselvergiftiging heb?
Het verschilt per oorzaak hoe snel je klachten krijgt, dit kan variëren van binnen een half uur tot 36 uur. Maar gemiddeld ontstaan klachten binnen 8 uur tijd. Bij sommige oorzaken, zoals botulisme, kan dit langer duren. Niet iedereen krijgt klachten na het eten van hetzelfde besmette voedsel.
sluiten
Hoe lang ben ik ziek als ik een voedselvergiftiging heb?
Het verschilt per oorzaak en per persoon hoe snel je herstelt van een voedselvergiftiging. In de meeste gevallen zijn klachten binnen 24 uur verdwenen, maar er zijn gevallen waarbij het een paar dagen duurt. In hele uitzonderlijke gevallen kan het om weken tot maanden gaan.
sluiten
Is een voedselvergiftiging besmettelijk?
Nee, een voedselvergiftiging door gifstoffen in het eten is niet besmettelijk. Dit komt doordat je ziek wordt van een giftige stof, en niet van een levende bacterie. Andere mensen kunnen wel ziek worden als zij hetzelfde besmette voedsel eten. Een voedselinfectie door een bacterie of virus kan wél besmettelijk zijn. Je weet vaak zelf niet goed of je ziek bent door een gifstof, bacterie of virus. Was daarom bij diarree of overgeven je handen altijd goed met water en zeep, vooral na toiletbezoek. Maak ook geen eten klaar voor anderen.
sluiten
Hoeveel mensen worden jaarlijks ziek van besmet eten?
In Nederland worden naar schatting jaarlijks ongeveer 600.000 mensen ziek door besmet eten. Dat is gemiddeld ongeveer één persoon per minuut. Dezelfde ziekteverwekkers kunnen ook op andere manieren dan via eten worden overgedragen, bijvoorbeeld van mens op mens of via contact met dieren. Als je die besmettingen meetelt, gaat het om bijna 2 miljoen ziektegevallen per jaar.
sluiten
Wat is een voedselinfectie?
Voedselinfecties worden veroorzaakt door eten met een ziekmakende hoeveelheid bacteriën, parasieten of virussen. Bij een voedselinfectie komt de ziekmaker via de mond in het lichaam terecht. Vaak worden de darmen aangetast, maar sommige ziekmakers kunnen ook andere organen aantasten. Sommige ziekmakers kunnen nog meerdere weken in de ontlasting zitten, waardoor een slechte hygiëne ook anderen kan besmetten.
Voorbeelden van bacteriën die een voedselinfectie kunnen veroorzaken:
Deze bacterie komt vooral voor op rauwe kip. Het kan ook zitten in rauwe melk en op rauwe groente. De klachten zijn lichte maag-darmklachten, koorts, diarree waarin bloed kan voorkomen en buikpijn.
Deze bacterie kan zitten in rauwe dierlijke producten, zoals vlees, vis en eieren, maar ook op rauwe groente, kiemgroente en fruit. Diarree, buikpijn en koorts zijn de meest voorkomende klachten. Kinderen tot 5 jaar, zwangeren, ouderen en mensen met een lage weerstand kunnen ernstiger ziek worden.
De meeste typen E. coli zijn onschadelijk, maar sommige kunnen een voedselinfectie veroorzaken. Ziekmakende typen, zoals STEC, kunnen zitten in rauw of onvoldoende verhit vlees, rauwe melk, rauwe groente en kiemgroente. De klachten zijn vooral buikkrampen en diarree, waarin bloed kan voorkomen. Een infectie met STEC kan soms ernstige nierschade veroorzaken, vooral bij jonge kinderen en ouderen.
Listeria is een bacterie die kan groeien in langdurig gekoeld bewaarde producten die zonder verhitting worden gegeten, zoals rauwmelkse kaas en voorverpakte gerookte vis. Gezonde mensen worden meestal niet ziek van de bacterie. Maar vooral zwangeren moeten oppassen omdat een besmetting kan leiden tot een miskraam of vroeggeboorte. Ook pasgeborenen, ouderen en mensen met een lage weerstand kunnen ernstiger ziek worden.
Andere bacteriën die een voedselinfectie kunnen veroorzaken zijn Yersinia enterocolitica, Vibrio parahaemolyticus, Cronobacter sakazakii, en Shigella. Naast bacteriën kun je een voedselinfectie krijgen van virussen, zoals het norovirus, hepatitis A virus, hepatitis E virus, en rotavirussen. Tot slot is het ook mogelijk om een voedselinfectie te krijgen van parasieten, zoals Trichinella spiralis, vossenlintworm, haringworm, Toxoplasma gondii, Giardia lamblia, Cryptosporidium parvum, en Cyclospora cayatenensis.
Veelgestelde vragen over voedselinfecties
Hoe snel word ik ziek als ik een voedselinfectie heb?
Bij een voedselinfectie beginnen klachten meestal pas na een dag of enkele dagen. Afhankelijk van de bacterie, het virus of de parasiet die je heeft besmet, kan het ook weken of langer duren tot je klachten krijgt. Niet iedereen krijgt klachten na het oplopen van een voedselinfectie.
sluiten
Hoe lang ben ik ziek als ik voedselinfectie heb?
Hoe lang je ziek blijft na een voedselinfectie, verschilt per persoon en per ziekmakende bacterie, virus of parasiet. Vaak verdwijnen klachten binnen enkele dagen tot een week, maar soms houden ze langer aan. In hele uitzonderlijke gevallen kan het weken tot maanden aanhouden. Overgeven gaat meestal binnen 1 tot 2 dagen over.
sluiten
Is een voedselinfectie besmettelijk?
Voedselinfecties zijn vaak besmettelijk. De ziekteverwekkers kunnen via ontlasting of braaksel op handen, voedsel of spullen terechtkomen. Als iemand anders ze vervolgens via de mond binnenkrijgt, kan die ook ziek worden. Goede hygiëne, zoals handen wassen met water en zeep na toiletbezoek en vóór het bereiden van eten, helpt om besmetting te voorkomen. Maar maak liever helemaal geen eten klaar voor anderen als je last hebt van diarree of overgeven.
sluiten
Kun je veilig snoepen van deeg of beslag voor cake, koekjes of taart?
Van het eten rauw beslag van een cake of rauw deeg voor taart, brood, pizza of koekjes (‘cookie dough’ of koekdeeg) kun je een voedselinfectie oplopen. In het rauwe ei wat in het beslag zit, kunnen schadelijke bacteriën in voorkomen, zoals salmonella. Ook in het meel kunnen schadelijke bacteriën voorkomen, zoals E. coli. Daarom kun je ook ziek worden van rauw deeg of beslag zonder ei. Laat jonge kinderen ook geen rauw deeg of beslag proeven of lepels met rauw beslag aflikken.
sluiten
Welke mensen zijn kwetsbaarder voor een voedselvergiftiging?
Let op: vanaf dit punt in de tekst bedoelen we ook voedselinfecties wanneer we het hebben over voedselvergiftiging.
Kwetsbare groepen bij voedselvergiftiging zijn zwangeren, baby’s en jonge kinderen, ouderen en mensen met een verminderde weerstand door ziekte of medicijnen. Zij zijn gevoeliger voor bepaalde voedselinfecties of hebben meer kans om ernstig ziek te worden. Soms is medische behandeling nodig.
Baby’s en jonge kinderen hebben nog niet zo’n goede afweer als volwassenen. Ook kunnen zij door diarree en overgeven sneller uitdrogen. Hygiëne is daarom heel belangrijk. Ook omdat een baby zelf voor een verhoogde kans op besmetting in het huishouden zorgt. Dit komt door de luiers, spuugdoekjes en het spugen. Was daarom regelmatig je handen met water en zeep, zeker na het verschonen van de baby en voor het bereiden van voeding en het voeden. En zorg voor schone spullen en een schone omgeving. Geef baby’s tot 1 jaar geen honing. Dit kan een schadelijke bacterie Clostridium botulinum bevatten.
Lees hier meer over wat je kleine kinderen beter niet kunt geven.
Wanneer je zwanger bent, zijn er meer voedingsmiddelen dan normaal die je beter niet kunt eten. Dat is goed voor jezelf, maar ook voor je ongeboren kind. De listeria-bacterie en de parasiet Toxoplasma gondii zijn extra gevaarlijk als je zwanger bent, omdat deze een miskraam of schade aan het ongeboren kind kunnen veroorzaken.
Lees meer over welke voedingsmiddelen je beter kunt mijden.
Ouderen hebben meer kans op een voedselvergiftiging en op een ernstig verloop, omdat de weerstand bij ouderdom vermindert. Ook kan de productie van maagzuur veranderen, bijvoorbeeld door het gebruik van maagzuurremmers. Daardoor worden minder bacteriën in de maag gedood. Hierdoor komen meer bacteriën in de darmen terecht en is de kans op een voedselinfectie groter. Ondervoeding, ziekten en bepaalde medicijnen kunnen de weerstand verder verminderen. Daarnaast zijn ouderen soms minder goed op de hoogte van het veilig bereiden en opwarmen van eten.
Bepaalde ziekten, behandelingen en medicijnen kunnen ervoor zorgen dat je gevoeliger bent voor een voedselvergiftiging. Dit geldt vooral voor mensen die een orgaantransplantatie hebben ondergaan en afweeronderdrukkende medicijnen gebruiken. Of die behandeld worden voor kanker, hiv/aids, of lever- en nieraandoeningen. Ook chronische ziekten, zoals diabetes, reuma, multiple sclerosis (MS) en de ziekte van Crohn zorgen voor een verminderde weerstand.
Naast ziekte zelf kunnen medicijnen de weerstand verminderen en zorgen dat je gevoeliger bent voor een voedselinfectie. Bijvoorbeeld medicijnen die ingrijpen op het afweersysteem, de nieren of de maag, zoals maagzuurremmers, immunosuppressiva en antibiotica.
Veelgestelde vragen over voedselvergiftiging bij kwetsbare groepen
Hoe wordt de veiligheid van eten en drinken gecontroleerd?
De voedselveiligheid in Nederland wordt vooral geregeld door de Europese Algemene levensmiddelenverordening. Daar staat in dat een producent in de eerste plaats verantwoordelijk is voor de veiligheid van diens producten. Ook moeten bedrijven kunnen laten zien van wie zij producten en ingrediënten hebben ontvangen en aan welke andere bedrijven zij die hebben geleverd.
Hygiëne is een heel belangrijk onderdeel van de voedselveiligheidsregels. De Europese verordening over levensmiddelenhygiëne stelt de basisregels vast voor hygiëne bij het produceren, verwerken en verkopen van voedsel. Bedrijven zijn verplicht om een HACCP- (Hazard Analysis and Critical Control Points) systeem te hebben. Dat kan met een eigen voedselveiligheidsplan of een goedgekeurde hygiënecode. Hiermee worden gevaren in het productieproces beheerst, waaronder besmetting met ziekmakende bacteriën, schimmels virussen en parasieten. De Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit (NVWA) controleert of bedrijven zich aan de wetten houden.
Als voedsel uit de winkel, snackbar of restaurant de oorzaak is van voedselvergiftiging, meld dat dan direct bij de Nederlandse Voedsel- en Warenautoriteit.
Wat kan ik zelf doen om een voedselvergiftiging te voorkomen?
Let op: wanneer we het hebben over voedselvergiftiging, bedoelen we ook voedselinfecties.
Om een voedselvergiftiging te voorkomen kun je zelf het volgende doen:
- Koel bederfelijk eten goed. Zet de koelkast op 4 °C en zet gekoelde boodschappen zo snel mogelijk in de koelkast.
- Koel restjes snel terug en zet ze binnen 2 uur in de koelkast of vriezer. Verdeel ze in kleine porties, dat gaat makkelijker.
- Bewaar restjes maximaal 3 dagen in de koelkast bij 4 °C of 2 dagen als je koelkast staat op 7 °C. Wil je ze langer bewaren? Vries ze dan in.
- Houd alles in de keuken schoon en droog. Laat vaatdoekjes goed drogen en gebruik dagelijks een schone.
- Was je handen regelmatig en goed met water en zeep. Zeker vóór het bereiden van eten, na toiletbezoek, na het verschonen van luiers, na het aanraken van rauw vlees of rauwe eieren (ook de schaal), na het schoonmaken van de kattenbak en na tuinieren. Was ook de handen van kinderen na het spelen in de zandbak.
- Was groente en fruit grondig onder stromend water. Vooral als je ze rauw eet.
- Voorkom kruisbesmetting: scheid rauw en bereid voedsel.
- Gebruik niet dezelfde snijplank en hetzelfde mes voor rauw vlees en daarna voor gaar eten of rauw te eten groente, tenzij je ze tussendoor goed hebt afgewassen. Zorg ook dat vocht van rauw vlees of rauwe vis niet op ander eten terechtkomt.
- Ontdooi vlees of vis in de koelkast, of in de magnetron als je het direct daarna bereidt.
- Verhit je eten goed. Dit geldt vooral voor dierlijke producten als vlees, kip, vis en ei. Verhit ook restjes door en door tot stomend heet. Schep ze tijdens het opwarmen goed om, ook in de magnetron.
- Bekijk de verpakking: let op versheid, houdbaarheidsdatum en bereidings- en bewaaradviezen, ook na het openen. et producten niet meer na de ‘te gebruiken tot’-datum (TGT). Gebruik ze uiterlijk op die datum of vries ze op tijd in. Bij producten met een verstreken ‘ten minste houdbaar tot’-datum (THT) kun je kijken, ruiken en zo nodig een klein beetje proeven om de kwaliteit te beoordelen.
De kaarten '5x veilig' helpen om veilig om te gaan met eten.
Wat kan ik doen om beter te worden na een voedselvergiftiging?
Let op: wanneer we het hebben over voedselvergiftiging, bedoelen we ook voedselinfecties.
Wat kun je zelf doen wanneer je een voedselvergiftiging hebt opgelopen? Hieronder staan een aantal tips.
- Probeer zo gezond mogelijk te blijven eten met de Schijf van Vijf
Eet eventueel kleinere porties als eten niet goed lukt. Speciale producten zijn niet nodig. Er gaan weleens fabels rond dat witbrood, beschuit of cola helpt om diarree te stoppen, maar dat klopt niet.
- Drink veel
Veel drinken zorgt ervoor dat je niet uitdroogt. Drink steeds een klein beetje, maar in totaal 2 tot 3 liter per dag. Drinken is extra belangrijk als je ook moet overgeven. Water, thee, bouillon of verdund vruchtensap zijn geschikt. Heldere sappen, zoals appelsap, perensap en druivensap en frisdrank kunnen de diarree juist erger maken. Neem eventueel een suikerzoutoplossing (ORS, te koop bij de drogist).
- Eet genoeg vezels
Volkorenbrood, groente, fruit, noten en peulvruchten zijn goede bronnen van vezel. Vezels werken in de darm als een soort spons waardoor ze water opnemen. Zo kan de poep steviger worden.
Liever luisteren? In de video hieronder worden dezelfde tips gegeven.
Kijk op
thuisarts.nl voor meer informatie. Neem altijd contact op met de huisarts als je naast overgeven of diarree ook koorts hebt, je extreem moet overgeven, je weinig plast, erge dorst hebt, of bloed in je poep hebt. Of als de klachten zoals diarree na een week niet minder worden. Neem direct contact op als je het gevoel hebt dat je gaat flauwvallen, je suft voelt of (bijna) niet reageert als iemand iets tegen je zegt.
Interessante informatie gerelateerd aan voedselvergiftiging
Deze onderwerpen hebben te maken met voedselvergiftiging: