Antioxidanten

Antioxidanten beschermen weefsels en het DNA in cellen tegen vrije radicalen. Vrije radicalen zijn agressieve stoffen die in sommige gevallen schade kunnen veroorzaken aan cellen en weefsels. Vrije radicalen ontstaan bij de normale stofwisseling, maar ook bij roken en bij het zonnen. Verder kunnen bij bepaalde ziekten veel vrije radicalen worden gevormd, zoals bij ontstekingsreacties. 

Wanneer vrije radicalen schade veroorzaken, noemen we dat oxidatieve stress. Oxidatieve stress ontstaat wanneer er te veel vrije radicalen aanwezig zijn of wanneer deze stoffen zich op ongewenste plekken in het lichaam bevinden. Er zijn aanwijzingen dat oxidatieve stress na lange tijd mogelijk hart- en vaatziekten, kanker en schade aan het zenuwstelsel tot gevolg kan hebben. Ook zijn er aanwijzingen dat vrije radicalen een rol spelen bij verouderingsprocessen. Antioxidanten die via gezond eten het lichaam binnenkomen maken vrije radicalen onschadelijk, en dragen er zo aan bij dat dit niet gebeurt. 

In sommige gevallen hebben vrije radicalen juist een gunstig effect. Immuuncellen gebruiken de vrije radicalen bijvoorbeeld om ongewenste bacteriën te doden of om beschadigde eiwitten in de spieren op te ruimen na het sporten.  

Voor vitamine E en C, bètacaroteen en voor de spoorelementen seleen en zink, is de antioxidantwerking duidelijk aangetoond. In de cellen spelen ze een belangrijke rol bij het wegvangen van vrije radicalen. Voor veel bioactieve stoffen is dat nog veel minder duidelijk. In een reageerbuis kun je meten of een stof als antioxidant werkt, maar of ze die functie ook in het lichaam hebben is nog onvoldoende bekend.

Of de stof het schadelijke effect van vrije radicalen teniet kan doen hangt namelijk af van zijn vermogen om in voldoende mate te worden opgenomen door het lichaam. Daarnaast hangt het ervan af of de juiste stof in de juiste cellen aanwezig is. Dat kun je in een reageerbuis niet zien.

In de jaren 90 en de jaren 0 gingen veel producenten van voedingssupplementen er vanuit dat het nemen van extra antioxidanten je gezondheid zou verbeteren en veroudering tegen zou gaan. Daarom kwamen er erg veel supplementen met antioxidatieve werking op de markt. De ene zou in de reageerbuis nog beter werken als antioxidant dan de andere. Soms tot wel 1.000 maal die van vitamine C. Er werden allerlei gezondheidsclaims gebruikt, zoals ‘betere weerstand’, ‘beter herstel na sport’ en ‘vertraagde veroudering’. Deze claims zijn inmiddels niet meer toegestaan, omdat die wetenschappelijk allemaal niet te onderbouwen waren.

Het nemen van supplementen met extra antioxidanten gaf in een aantal onderzoeken een toename, in plaats van een afname van het risico op kanker te zien. Dit geldt voor hoge doseringen bètacaroteen per dag en het risico op longkanker bij rokers, en voor hoge doseringen bètacaroteen in combinatie met vitamine A of vitamine E en het risico op maagdarmkanker. Een hoge dosering bètacaroteen is meer dan 15 milligram per dag. Te veel betacaroteen kan je alleen via supplementen binnen krijgen. Een verklaring voor deze resultaten is het pro-oxidant-effect, wat wil zeggen dat bij te hoge concentraties antioxidanten ongewenste negatieve effecten kunnen optreden die het tegenovergestelde zijn van de verwachte antioxidantwerking. Daarom is het belangrijk om voorzichtig te zijn bij het nemen van hoge doseringen antioxidanten in supplementvorm. 

Voor supplementen met antioxidanten is geen gezondheidsclaim goedgekeurd. Dat is dus wel het geval met vitamine E en C, bètacaroteen en voor de spoorelementen seleen en zink. Daarvan is de antioxidantwerking duidelijk aangetoond. 

De laatste jaren verschijnen er zogenoemde superfoods op de markt. Van sommige superfoods wordt geclaimd dat ze veel antioxidanten bevatten. Er is hiervan nog nooit een gezondheidseffect aangetoond. Superfoods zoals antioxidantrijke bessen hebben geen groter gezondheidsvoordeel dan elke andere groente of fruit.