Den Haag: Voedingscentrum. Publicatiedatum: 9 april 2026. Laatste update: 10 november 2026.
Om te komen tot referentievoedingen voor de verschillende leeftijdsgroepen voor de eetvoorkeur weinig brood zijn er 2 stappen doorlopen: optimalisatie en het vertalen van deze oplossingsrichtingen naar de adviezen Schijf van Vijf. Die adviezen zijn de referentievoedingen voor alle 18-50-jarigen, voor zowel met vlees en vis, zonder vlees en met vis, met vlees en zonder vis, en zonder vlees en vis.
Wat verstaan wij onder weinig brood?
De hoeveelheid brood in deze referentievoedingen is ongeveer 60% van de hoeveelheid brood en ontbijtgranen in de andere eetpatronen voor 18-50-jarigen. Dit is voor mannen 140 gram en voor vrouwen 105 gram per dag. Deze hoeveelheid is gebaseerd op de gemiddelde consumptie (mannen 138 gram, vrouwen 95 gram) [1] en afgerond naar hele porties (deelbaar door 35 gram, het gewicht van een boterham). Deze hoeveelheid sluit beter aan bij hoeveel brood mensen nu eten.
Deze lagere hoeveelheid in vergelijking tot de andere eetpatronen heeft echter wel gevolgen voor de hoeveelheden die wij in andere productgroepen adviseren. Deze hoeveelheden liggen in de eetvoorkeur weinig brood verder af van de huidige consumptie. Dit is één van de redenen waarom we deze hoeveelheid brood niet als uitgangspunt hebben gekozen voor de andere eetvoorkeuren.
De eetvoorkeur weinig brood is geen koolhydraatarm voedingspatroon. Voor koolhydraten is een minimum randvoorwaarde aangehouden van 40 energieprocent gebaseerd op de tijdens de berekeningen geldende voedingsnorm uit 2001. [2]
Voor welke doelgroepen?
We hebben de eetvoorkeur weinig brood op dit moment alleen uitgewerkt voor 18-50-jarigen. Deze eetvoorkeur zal niet voor kinderen uitgewerkt worden, omdat je met deze eetvoorkeur minder jodium binnenkrijgt (zie de aandachtspunten gezondheid) en dit een belangrijke voedingsstof is voor een goede groei en ontwikkeling. [3]
Voor zwangeren en bij borstvoeding geldt een hogere jodiumnorm, [4, 5] waardoor het niet mogelijk was om tot een eetpatroon te komen dat gezond, duurzaam én veilig was. Ook voor volwassenen die 100% plantaardig eten bleek een gezond, duurzaam én veilig eetpatroon met minder brood niet mogelijk.
In de toekomst kijken wij nog naar de mogelijkheden om dit eetpatroon in te vullen voor mensen die vlees en/of vis eten en ouder dan 50 jaar zijn.
Resultaten optimalisatie
Voor de eetvoorkeur weinig brood
zijn optimalisaties gedraaid voor mannen en vrouwen 18-50 jaar voor de eetpatronen:
- met vlees en met
vis
- zonder vlees en zonder vis.
Zie voor een overzicht van de resultaten tabel 1 in de Excel bij eetvoorkeur weinig brood.
Tijdens het optimalisatieproces zijn beperkende randvoorwaarden versoepeld om tot een
optimalisatieresultaat te kunnen komen. In de rapportage van het RIVM is meer informatie te vinden over alle details.
Bij een aantal optimalisaties voor vrouwen, zowel voor de eetvoorkeur weinig brood met vlees en vis als voor de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis, is de randvoorwaarde voor broeikasgasuitstoot aangepast om tot een resultaat te kunnen komen. Voor mannen was dit niet nodig. Daarom is besloten om de optimalisatieresultaten niet als basis te gebruiken.
Omdat het bij andere eetvoorkeuren wel mogelijk is om binnen de gestelde randvoorwaarde aan de gestelde broeikasgasreductie te voldoen, vinden wij het niet wenselijk om de randvoorwaarde voor broeikasgasuitstoot bij deze eetvoorkeur te versoepelen. Er is dan ook gekozen om deze eetvoorkeur op basis van extrapolatie en expert-opinion op te stellen.
Resultaten toetsingsmodule
Voor de eetvoorkeur weinig brood, zijn de berekende referentievoedingen voor de eetvoorkeur met vlees en vis, zonder vlees en met vis,
met vlees en zonder vis, en zonder vlees en vis als uitgangspunt gebruikt.
Hieronder bespreken we per productgroep onze overwegingen. Wanneer de overwegingen niet afwijken van de overwegingen gemaakt voor de eetvoorkeuren die als uitgangspunt gebruikt zijn, wordt hiernaar verwezen. Zie voor een overzicht van de hoeveelheden waarmee in de toetsingsmodule gerekend is tabel 2 in de Excel bij eetvoorkeur weinig brood.
Fruit
In alle eetvoorkeuren met weinig brood adviseren we 100 gram fruit extra ten opzichte van de andere referentievoedingen. Hier is voor gekozen om te voorzien in een deel van de energie en koolhydraten die ontbreekt wanneer er minder brood wordt gekozen.
Voor deze referentievoedingen is gerekend met 280 gram onbewerkt fruit en 20 gram bewerkt fruit, denk aan bijvoorbeeld gedroogd fruit. Ons advies is om hier maximaal een handje (20 gram) van te nemen per dag. De 300 gram kan ook geheel ingevuld worden met onbewerkt fruit.
sluiten
Brood, droge producten en ontbijtgranen
Zoals hierboven beschreven is de hoeveelheid brood in de referentievoedingen gebaseerd op de gemiddelde consumptie (mannen 138 gram, vrouwen 95 gram) [1] en afgerond naar hele porties (deelbaar door 35 gram, het gewicht van een boterham). Dit komt neer op ongeveer 60% van de hoeveelheid brood en ontbijtgranen in de andere voedingen voor 18-50-jarigen. Dit is voor mannen 140 gram en voor vrouwen 105 gram per dag, volledig ingevuld met brood.
Doordat brood een belangrijke bron van jodium is, is er in deze eetvoorkeuren niet gerekend met droge producten, zoals beschuit en knäckebröd, en ontbijtgranen.
sluiten
Pasta, noedels, rijst en aardappelen
Voor referentievoedingen met weinig brood adviseren we grotere hoeveelheden pasta, noedels, rijst en aardappelen. Hierdoor wordt het tekort aan energie, koolhydraten en vezels dat ontstaat door het verminderen van de hoeveelheid brood gecompenseerd. Bij mannen gaat het om 100 gram/dag extra en bij vrouwen is dit 50 gram/dag extra ten opzichte van de andere referentievoedingen. Deze extra hoeveelheid kan bijvoorbeeld tijdens de lunch gegeten worden in de vorm van een (maaltijd)salade, wanneer er minder brood gegeten wordt.
De verdeling tussen pasta, noedels, rijst en aardappelen is hetzelfde als in de andere referentievoedingen. Voor deze verdeling geldt de onderbouwing zoals omschreven bij de eetvoorkeur met vlees en vis.
sluiten
Peulvruchten, tofu en tempé
Net als pasta, noedels, rijst en aardappelen is deze groep gebruikt om de tekorten aan energie, koolhydraten en vezels te compenseren. Omdat er voor mannen een groter tekort aan energie ontstaat hebben we 180 gram extra peulvruchten per week toegevoegd. Voor vrouwen was 90 gram voldoende.
De totale hoeveelheid peulvruchten voor de verschillende eetvoorkeuren met weinig brood varieert. De referentievoedingen met vlees en vis bevatten minder peulvruchten dan die zonder vlees en vis. De 90 of 180 gram is toegevoegd boven op de geadviseerde hoeveelheid peulvruchten uit de referentievoedingen die als basis zijn gebruikt.
sluiten
Oliën en vetten
Net als in de andere referentievoedingen zijn we uitgegaan van het besmeren van elke boterham (6 gram/boterham) aangevuld met 25-30 gram olie en bereidingsvet voor het bereiden van maaltijden, gelijk verdeeld over deze productgroepen.
De hoeveelheid bereidingsvetten in de referentievoedingen met weinig brood is hoger om de totale hoeveelheid oliën en vetten gelijk te houden in het advies. Dit kan bijvoorbeeld ingevuld worden door olie bij een lunchsalade te gebruiken of bereidingsvet voor de extra aardappelen.
sluiten
Voor de overige productgroepen is de onderbouwing van de hoeveelheden hetzelfde als bij de andere eetvoorkeuren. In de onderstaande uitklappers zijn de verwijzingen naar de desbetreffende onderbouwingen te vinden.
Vis en schaal- en schelpdieren
Vlees
Ei, en zuivel, zuivelalternatieven en kaas
Groente, noten, zaden en pitten, dranken en naast de Schijf van Vijf
Communicatieslag resultaten toetsingsmodule
In tabel 3 in de Excel bij eetvoorkeur weinig brood is de praktische vertaalslag te vinden van de resultaten van de toetsingsmodule naar de adviezen Schijf van Vijf zoals gecommuniceerd. De communicatieslag die gemaakt is over de
resultaten van de toetsingsmodule over de afronding en het variatieadvies komt
overeen met de punten die beschreven staan in de eetvoorkeur met vlees en vis. Het onderstaande punt is
afwijkend van de eerdere aanpak:
Invulling volkorenbrood en -ontbijtgranen
Er is voor deze eetvoorkeur enkel gerekend met brood en niet
met ontbijtgranen. Brood is namelijk een belangrijke bron van jodium, wat een
aandachtspunt vormt in deze eetvoorkeur. Wanneer iemand het brood dat
geadviseerd wordt deels vervangt voor ontbijtgranen, ontstaat er mogelijk (een
groter) tekort in jodium.
Aandachtspunten voor de eetvoorkeur weinig brood
Er is berekend in welke mate de opgestelde referentievoedingen voorzien in voedingsstoffen (zie tabel 4 en tabel 5 in de Excel), bijdragen aan broeikasgasuitstoot, verzuring van de bodem, vermesting van zoet en zout water, landgebruik en blauw waterverbruik (zie tabel 6 in de Excel) en aan de inname van cafeïne, lood, acrylamide, arseen, cadmium, ochratoxine A (OTA) en PFAS (zie tabel 7 in de Excel).
Uit onze berekeningen komen een aantal aandachtspunten naar
voren die we meenemen in onze advisering over gezond, duurzaam en veilig eten.
Aandachtspunten gezondheid
Een deel van de referentievoedingen van de eetvoorkeuren met weinig brood voldoen aan alle aanbevelingen uit de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad. [7] De referentievoedingen zonder vis voldoen hier niet aan, omdat er niet voldaan wordt aan de aanbeveling om per week 100 gram vis te eten, bij voorkeur een vette vissoort. In de uitklapper hieronder over EPA en DHA is te vinden welke aandachtspunten voor advisering dit met zich meebrengt.
De berekende referentievoedingen leveren tussen de 94-97% van de energie in een verhouding 14-16% eiwit, 39-40% vet en 41-43% koolhydraten. Het percentage plantaardig eiwit varieert van 61-74%.
Vanuit het advies Gezonde eiwittransitie van de Gezondheidsraad is gebleken dat eiwitkwaliteit geen belangrijk aandachtspunt is wanneer de verhouding tussen dierlijk en plantaardig eiwit 40:60 is. Verdere verschuivingen zijn niet onderzocht. [8]
Omdat de hoeveelheid eiwit ruim boven de norm zit in de referentievoedingen, verwachten wij dat deze inname compenseert voor een mogelijk lagere eiwitkwaliteit samenhangend met een hoger aandeel plantaardig eiwit. In de loop van 2026 zal er in samenwerking met Wageningen Universiteit verder gekeken worden naar de eiwitkwaliteit van de referentievoedingen. Deze bevindingen zullen we hier aan toevoegen.
Uit?tabel 4 en tabel 5 van de Excel?blijkt dat de referentievoedingen voor een beperkt aantal nutriënten niet voorzien in 100% van de gestelde voedingsnorm .?Er is gerekend met de aanbevolen hoeveelheid of de adequate inname. De aanbevolen hoeveelheid is de inname die voorziet in de behoefte van bijna alle personen (97,5%) in een bepaalde bevolkingsgroep. Een adequate inname is de inname waarbij wordt aangenomen dat die voorziet in de behoefte van bijna alle personen in een bepaalde bevolkingsgroep.
Voor veel mensen is de aanbevolen hoeveelheid of de adequate inname meer dan wat zij werkelijk nodig hebben. Een lagere inname op individueel niveau betekent dus niet per se dat iemand een tekort ontwikkelt. De aanbevolen hoeveelheid of adequate inname is een streefwaarde, om zeker te zijn dat bijna iedereen voldoende van een voedingsstof binnenkrijgt.?[9]
Wanneer er niet wordt voorzien in 100% van de gestelde voedingsnorm, gaat het veelal om kleine verschillen met de norm. Wanneer dit verschil dusdanig klein is (<5% met de norm), zien wij dit niet als aandachtspunt voor de advisering (zie de paars gemarkeerde cellen in?tabel 4 en tabel 5 van de Excel).
Maar er zijn een aantal nutriënten die wel aandacht verdienen in de advisering (zie de blauw gemarkeerde cellen in tabel 4 en tabel 5 van de Excel). Deze zijn hieronder te vinden. Voor afwijkingen van meer dan 5% van de norm geldt in alle gevallen dat:
- De referentievoedingen voorzien bijna altijd (m.u.v. visveturen in de eetvoorkeuren zonder vis en jodium voor vrouwen) in een niveau dat op of boven de huidige consumptie ligt. Voor de vergelijking met de huidige consumptie wordt gebruik gemaakt van de P50: de inname van de helft van een specifieke doelgroep. Hoewel een aanzienlijk deel van de mensen die meegenomen zijn in de VCP geen vis eet (slechts?48% van de Nederlandse bevolking?eet?minstens?1 keer per week vis?[10]) eten de meeste mensen wel vlees (afhankelijk van de leeftijdsgroep geeft ≤9% vegetarisch of veganistisch te eten [10]).?Hierdoor geldt dat voor de referentievoedingen zonder vlees de vergelijking met huidige consumptie met enige voorzichtigheid geïnterpreteerd moet worden.
- De referentievoedingen voorzien in, wanneer van toepassing, meer dan de gemiddelde behoefte.
EPA en DHA? (visvetzuren)
Groepen waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm [11]
Voor de eetvoorkeuren met weinig brood zonder vis, leveren de referentievoedingen te weinig EPA en DHA. Voor volwassenen ligt de norm op 200 milligram EPA en DHA/dag. De lage hoeveelheid EPA en DHA die in de referentievoedingen zonder vis zit wordt voornamelijk geleverd door de productgroepen vlees (wanneer er wel vlees wordt gegeten), ei en smeervetten.
Specifieke aandachtspunten voor de advisering
De Gezondheidsraad geeft aan dat mensen die geen vis willen of kunnen eten, ervoor kunnen kiezen om een omega-3 vetzuursupplement (eventueel op basis van algenolie) te gebruiken, omdat vis de belangrijkste bron van deze vetzuren is. [7] Daarom geven wij aan dat consumenten die geen vis eten kunnen kiezen voor een supplement met de omega 3-vetzuren EPA en DHA. Meer informatie hierover is te vinden op onze pagina over geen vis eten.
sluiten
Natrium
Groepen waarbij niveau referentievoeding lager is dan de randvoorwaarde
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood met vlees en vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en met vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood met vlees en zonder vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis
Relatie tot de minimum randvoorwaarde [12-14]
Je lichaam heeft een bepaalde hoeveelheid natrium nodig voor het fysiologisch functioneren, denk aan het aanvullen van verliezen via zweet en urine. De Gezondheidsraad heeft geen norm voor natrium afgeleid waarop de minimum randvoorwaarde gebaseerd kon worden. Wij hebben ervoor gekozen om de adequate inname over te nemen van de Nordic Council of Ministers [12], D-A-CH (Duitsland [D], Oostenrijk [A] en Zwitserland [CH]) [13] en de National Academies of Sciences Engineering and Medicine [14] en als minimum randvoorwaarde te hanteren.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood met vlees en vis levert de referentievoeding 1.287 milligram/dag. De minimum randvoorwaarde is gesteld op 1.500 milligram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en met vis levert de referentievoeding 1.287 milligram/dag. De minimum randvoorwaarde is gesteld op 1.500 milligram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood met vlees en zonder vis levert de referentievoeding 1.229 milligram/dag. De minimum randvoorwaarde is gesteld op 1.500 milligram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis levert de referentievoeding 1.231 milligram/dag. De minimum randvoorwaarde is gesteld op 1.500 milligram/dag.
Relatie tot huidige inname [1]
Voor vrouwen van 18-50 jaar ligt de P50 voor de geschatte natriuminname, zonder toegevoegd zout, op 2.065 milligram.
De inname van natrium is geschat met een statistisch model, waarbij er verschillende aannames gedaan zijn. Vandaar dat de bovenstaande cijfers als indicatie gezien moeten worden. Daarnaast geldt dat er te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar zijn om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven voor de eetpatronen zonder vlees.
Specifieke aandachtspunten voor de advisering
In het berekenen van de referentievoedingen is het toevoegen van zout niet meegenomen. De VCP laat zien dat volwassen vrouwen ongeveer 400 milligram natrium toevoegen. [1] Daarnaast weten we dat mensen meer naast de Schijf van Vijf eten, dan dat wij adviseren, [15] wat kan verklaren dat de huidige natriuminname een stuk hoger ligt dan dat uit de referentievoedingen komt.
Om te voorkomen dat men te veel zout binnenkrijgt gelden er op dit moment geen specifieke aandachtspunten voor de advisering om de natrium-inname te verhogen. Daalt de hoeveelheid zout die toegevoegd wordt aan maaltijden in de loop van de jaren, dan is dit mogelijk wel een aandachtspunt voor de advisering. Ook wanneer mensen volgens de referentievoedingen eten en geen zout toevoegen kan natrium een aandachtspunt zijn in de advisering.
sluiten
IJzer
Groepen waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood met vlees en vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en met vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood met vlees en zonder vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis
Relatie tot de norm
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood met vlees en vis levert de referentievoeding 12,4 milligram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en met vis levert de referentievoeding 12,8 milligram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood met vlees en zonder vis levert de referentievoeding 12,6 milligram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis levert de referentievoeding 12,9 milligram/dag.
De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor premenopauzale vrouwen is 16 milligram/dag. De gemiddelde behoefte ligt op 7 milligram/dag. Deze aanbevolen dagelijkse hoeveelheid ligt relatief ver boven de gemiddelde behoefte omdat de ijzerbehoefte scheef verdeeld is. Dit komt doordat een kleine groep vrouwen veel bloed verliest tijdens de menstruatie. [16, 17] Voor het grootste deel van de premenopauzale vrouwen leveren de referentievoedingen voldoende ijzer.
Relatie tot huidige inname [1]
Voor vrouwen van 18-50 jaar ligt de P50 voor ijzer op 8,7 milligram.
Er zijn te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven voor de eetpatronen zonder vlees.
Specifieke aandachtspunten voor de advisering
Gerichte advisering op het gebruik van meer ijzerbevattende voedingsmiddelen binnen productgroepen. En leg de nadruk op het verbeteren van de opname van ijzer door het lichaam door het adviseren van combinaties van voedingsmiddelen, zoals omschreven op onze webpagina over ijzer in voeding. Indien gekozen wordt voor kant-en-klare vegetarische producten is het advies om varianten met toegevoegd ijzer te nemen.
Daarnaast adviseren we deze groepen om af en toe als dagkeuze appelstroop op brood te nemen. Er moet in dit geval niet gekozen worden voor de 100% appelstropen, omdat het ijzer dat in appelstroop zit niet afkomstig is van de appels maar van de suikerbieten. In appelstroop zit zo’n 13 milligram ijzer per 100 gram. Op een boterham smeer je ongeveer 20 gram appelstroop, dus 2,5 milligram ijzer.
sluiten
Selenium
Groepen waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm
-
18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood met vlees en vis
- 18-50-jarige mannen, eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en met vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en met vis
- 18-50-jarige mannen, eetvoorkeur weinig brood met vlees en zonder vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood met vlees en zonder vis
- 18-50-jarige mannen, eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis
Relatie tot de norm [18, 19]
-
Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood met vlees en vis levert de referentievoeding 58,9 microgram/dag.
- Voor mannen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en met vis levert de referentievoeding 62,0 microgram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en met vis levert de referentievoeding 54,2 microgram/dag.
- Voor mannen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood met vlees en zonder vis levert de referentievoeding 63,7 microgram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood met vlees en zonder vis levert de referentievoeding 55,0 microgram/dag.
- Voor mannen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis levert de referentievoeding 57,6 microgram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis levert de referentievoeding 49,8 microgram/dag.
Voor alle bovenstaande groepen geldt dat de adequate inname 70 microgram/dag is (minimum randvoorwaarde).
Relatie tot huidige inname [1]
-
Voor mannen van 18-50 jaar ligt de P50 voor selenium op 51,8 microgram.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar ligt de P50 voor selenium op 38,5 microgram.
Er zijn te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven voor de eetpatronen zonder vlees.
Specifieke aandachtspunten voor de advisering
De referentievoedingen leveren meer dan de mediaan (P50) van de huidige consumptie. We kunnen niet met zekerheid zeggen of dit ook geldt voor de doelgroepen die geen vlees en vis eten.
Net als voor de andere productgroepen is er voor noten gerekend met een gewogen gemiddelde samenstelling. Naast noten waarin veel selenium zit, zitten er ook noten in deze groep waarin minder selenium zit. Denk aan bijvoorbeeld pinda’s, walnoten, cashewnoten en amandelen. De consumptie van deze soorten zorgt ervoor dat de gemiddelde hoeveelheid selenium in de groep noten lager uitvalt, dan wanneer het notenadvies met een handje gemengde noten ingevuld wordt. [20]
Om voldoende selenium binnen te krijgen is het daarom aan te raden om te variëren tussen de soorten noten door bijvoorbeeld vaker een handje ongezouten gemengde noten te kiezen. Specifiek paranoten bevatten een hoog gehalte aan selenium. Met een handje paranoten krijg je zelfs meer binnen dan de aanvaardbare bovengrens. Vandaar dat af en toe een paar paranoten eten kan bijdragen aan de selenium-inname, maar niet te veel.
Ook vanuit duurzaamheidsperspectief is het verstandig om te variëren tussen verschillende noten en pinda’s. Elke notensoort heeft verschillende impact op het milieu.
sluiten
Jodium
Groepen waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood met vlees en vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en met vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood met vlees en zonder vis
- 18-50-jarige vrouwen, eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis
Relatie tot de norm [18]
-
Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood met vlees en vis levert de referentievoeding 134 microgram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en met vis levert de referentievoeding 138 microgram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood met vlees en zonder vis levert de referentievoeding 129 microgram/dag.
- Voor vrouwen van 18-50 jaar met de eetvoorkeur weinig brood zonder vlees en vis levert de referentievoeding 133 microgram/dag.
Voor vrouwen van 18-50 jaar geldt dat de adequate inname 150 microgram/dag is (minimum randvoorwaarde).
Relatie tot huidige inname [1]
Voor vrouwen van 18-50 jaar ligt de P50 voor jodium uit voedingsmiddelen, exclusief het gebruik van gejodeerd toegevoegd zout, op 142,6 microgram.
Er zijn te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven voor de eetpatronen zonder vlees.
Specifieke aandachtspunten voor de advisering
We zien dat de hoeveelheid jodium voor de bovenstaande groepen tussen de 86-92% van de adequate inname ligt. Een adequate inname is de inname waarbij wordt aangenomen dat die voorziet in de behoefte van bijna alle personen in een bepaalde bevolkingsgroep. Voor veel mensen is de adequate inname meer dan wat zij werkelijk nodig hebben. Een lagere inname op individueel niveau betekent dus niet per se dat iemand een tekort ontwikkelt. De adequate inname is een streefwaarde, om zeker te zijn dat bijna iedereen voldoende van een voedingsstof binnenkrijgt. [9]
Toegevoegd zout kan een bron van jodium zijn in onze voeding, afhankelijk van het soort zout dat gebruikt wordt. Ons advies is om zo min mogelijk zout toe te voegen. We weten echter dat gemiddeld ongeveer 15% van het zout zelf toegevoegd wordt aan het eten. [21]
Uit de VCP blijkt dat de inname van jodium vanuit toegevoegd zout tijdens de bereiding of aan tafel ongeveer 11 microgram voor volwassen vrouwen. Deze cijfers moeten gezien worden als indicatie. [22] In dat geval komen deze referentievoedingen op 93-99% van de adequate inname voor jodium uit en blijft het met name voor de vrouwen met een eetpatroon met weinig brood met vlees en zonder vis een aandachtspunt voor de advisering (93% van de adequate inname).
Voor deze eetvoorkeur is het voor zowel mannen als vrouwen extra van belang dat het brood dat ze consumeren gejodeerd bakkerszout bevat.
sluiten
Aandachtspunten duurzaamheid
In tabel 6 in de Excel is een overzicht te vinden van de bijdrage van de dagelijks aanbevolen hoeveelheden voedingsmiddelen aan broeikasgasuitstoot, verzuring van de bodem, vermesting van zoet en zout water, landgebruik en blauw waterverbruik. Hier is te zien dat de referentievoedingen voor vrouwen 18-50 jaar die weinig brood en vlees en vis eten en die wel vlees en geen vis eten (randvoorwaarde 2,79 kilogram CO2-equivalent versus een uitkomst van respectievelijk 2,89 en 2,85 kilogram CO2-equivalent) boven de randvoorwaarde voor broeikasgasuitstoot uitkomen. Deze blijft wel onder de gemiddelde broeikasgasuitstoot in de huidige voeding.
Omdat we deze eetvoorkeur alleen hebben doorgerekend voor volwassenen is het niet mogelijk om te berekenen of de doelstellingen op populatieniveau wel gehaald worden voor de eetvoorkeuren met weinig brood en vlees.
In de huidige consumptie veroorzaakt vlees het grootste deel van de broeikasgasuitstoot. Door minder of zelfs geen vlees meer te eten neemt de klimaatimpact van het voedingspatroon al flink af. Ook de verschuiving van alleen dierlijk naar dierlijk zuivel en zuivelalternatieven levert een flink aandeel in de afname.
Een goede balans tussen dierlijke en plantaardige eiwitten is de beste manier om de impact van ons eten op het milieu te verkleinen. Maar er zijn meer manieren waarop je (nog) duurzamer kan eten. Bijvoorbeeld door rood vlees te vervangen door wit vlees, zo min mogelijk voedsel te verspillen, te kiezen voor seizoensgroente en -fruit en op keurmerken te letten. Op onze webpagina’s over duurzaamheid voor consumenten is daar meer informatie over te vinden.
Aandachtspunten voedselveiligheid
Via eten en drinken krijgen we niet alleen stoffen binnen die goed zijn voor onze gezondheid, maar ook stoffen die we liever niet willen binnenkrijgen omdat ze schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. Dit is niet altijd helemaal te voorkomen, omdat deze stoffen nou eenmaal door bijvoorbeeld vervuiling in het milieu terecht zijn gekomen. Het is bekend dat mensen in Nederland met hun huidige voedingspatroon van sommige van deze stoffen, ook wel contaminanten genoemd, meer binnenkrijgen dan wenselijk is. Bijvoorbeeld van PFAS en dioxines. [23, 24]
Vooral kinderen kunnen relatief meer contaminanten binnenkrijgen, doordat zij per kilogram lichaamsgewicht meer eten. [25] Bij het doorrekenen van onze nieuwe Schijf van Vijf-adviezen hebben we erop ingezet om de contaminanten zo laag mogelijk te houden.
Ons doel is een voedingspatroon vast te stellen waarbij gezond, duurzaam én veilig zoveel mogelijk in balans is. Het rekenmodel heeft ondersteund bij het vinden van de best passende oplossing.
In tabel 7 van de Excel wordt beschreven aan hoeveel contaminanten, en cafeïne, mannen en vrouwen van 18-50 jaar worden blootgesteld bij de eetvoorkeur ‘weinig brood’ en met of zonder vlees en vis. Alleen voor acrylamide wordt de gekozen grenswaarde overschreden. Voor de overige contaminanten zoals lood, arseen, cadmium, ochratoxine A en PFAS zijn geen knelpunten gevonden. Wanneer relevant noemen we of er specifieke aandachtspunten zijn in de advisering.
Voor de keuze voor de grenswaarden die we hebben
gebruikt, verwijzen we naar de pagina over de randvoorwaardenvoedselveiligheid. Voor verdere verdieping in de werkwijze in geval van benodigde versoepelingen van randvoorwaarden verwijzen we naar de rapportage van het RIVM.
Acrylamide
Voor acrylamide is niet expliciet getoetst aan de eerder gebruikte risicobenadering (BMDL10 van 0,17 milligram/kg lichaamsgewicht per dag; MOE ≥10.000 [26], omdat toepassing hiervan leidde tot een onrealistisch eetpatroon. Daarnaast is acrylamide bewezen kankerverwekkend in dierstudies bij hoge doses, maar is er geen overtuigend bewijs dat acrylamide via voeding kanker veroorzaakt bij mensen. [27]
EFSA geeft verder aan dat het vrijwel onmogelijk is om acrylamide volledig te vermijden. Wel kunnen fabrikanten het beperken door aanpassingen in het productieproces en consumenten kunnen het beperken via de juiste bereidingswijze. [28]
Om deze redenen is gekozen om het model meer ruimte te geven voor acrylamide, door de huidige blootstelling (of ‘inname’) uit de Voedselconsumptiepeilingen (VCP, P50) als grenswaarde te gebruiken. Vervolgens moet in handelingsperspectief blijvend worden ingezet op het verlagen van acrylamide inname via de juiste bereidingswijze.
Uit het optimalisatiemodel volgde een oplossing waarbij de inname van acrylamide lager was dan de huidige blootstelling (P50, VCP). Bij de praktische vertaling in de toetsingsmodule kwam de acrylamide inname echter hoger uit dan de huidige inname bij zowel mannen als vrouwen van 18-50 jaar.
De belangrijkste verklaring voor de hoger geworden acrylamidewaarden in de referentievoedingen is de hogere hoeveelheid van aardappelen waarmee uiteindelijk in de toetsingsmodule gerekend is, ten opzichte van waar het optimalisatiemodel mee gekomen is. De hoeveelheid aardappelen is verhoogd ten opzichte van de optimalisatie-uitkomsten om bij te dragen aan de energiebehoefte in een verhouding ten opzichte van rijst en pasta naar huidige consumptie.
In de gewogen gemiddelde samenstelling van aardappelproducten zijn ook producten zoals gebakken en gefrituurde aardappelen meegenomen, omdat deze volgens de VCP ook gegeten worden. Hierdoor kwam de gemiddelde blootstelling aan acrylamide hoger uit.
Ook is in de toetsingsmodule meer toegewerkt naar de huidige consumptie van koffie, wat ook acrylamide bevat.
De hoeveelheid brood in de referentievoedingen is gebaseerd op de gemiddelde consumptie en afgerond naar hele porties, waarbij brood een belangrijke bron is van vezels, jodium en ijzer.
Inname referentievoeding vergeleken met huidige inname
Mannen en vrouwen van 18-50 jaar krijgen met de referentievoeding meer acrylamide binnen dan hun huidige inname:
- De huidige inname van acrylamide voor mannen 18-50 jaar is 40,7 microgram. De referentievoeding met vlees en met vis; zonder vlees en met vis; met vlees en zonder vis; zonder vlees en zonder vis leveren respectievelijk 45,9; 53; 46,1 en 53,2 microgram acrylamide.
- De huidige inname van acrylamide voor vrouwen 18-50 jaar is 28,7 microgram. De referentievoeding met vlees en met vis; zonder vlees en met vis; met vlees en zonder vis; zonder vlees en zonder vis leveren respectievelijk 31,6; 36,5; 31,8 en 36,6 microgram acrylamide.
Specifieke aandachtspunten voor de advisering
Keuzes die consumenten thuis maken bij het koken kunnen een aanzienlijke invloed hebben op de hoeveelheid acrylamide waaraan mensen via hun voeding worden blootgesteld. [29]
Om de inname van acrylamide verder te beperken geven we consumenten allerlei adviezen rondom acrylamide. Zo geldt het advies om gevarieerd te eten en ook te variëren in de bereidingswijze van aardappelproducten. Bij gekookte aardappelen wordt geen acrylamide gevormd. Kies je voor gebakken aardappelen, dan adviseren we ze niet te donker te bakken (goudgeel). Ook brood licht roosteren in plaats van donker helpt de inname van acrylamide te beperken. Verder is het advies over de dag koffie af te wisselen met thee, water en zuivel(alternatieven) om de inname van acrylamide te verminderen.
sluiten
Lood, arseen, cadmium, ochratoxine A, PFAS en cafeïne
Voor de overige contaminanten lood, arseen, cadmium, ochratoxine A, PFAS en voor de stof cafeïne zijn geen knelpunten gevonden in de doorgerekende doelgroepen. Volwassen mannen en vrouwen krijgen met de referentievoedingen van deze genoemde stoffen minder binnen dan de gestelde grenswaarden.
sluiten
Bronnen
-
Rijksinstituut Voor Volksgezondheid en Milieu. Resultaten van de voedselconsumptiepeiling 2019 - 2021. [geraadpleegd op 09-03-2026].
- Gezondheidsraad. Voedingsnormen: energie, eiwitten, vetten en verteerbare koolhydraten. 2001.
- European Food Safety Autority (Efsa). Scientific Opinion on Dietary Reference Values for iodine.EFSA Journal, 2014. 12 (5).
- Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor zwangeren. 2021.
- Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor lacterende vrouwen. 2024.
- Rijksinstituut Voor Volksgezondheid En Milieu. Toelichting op berekeningen en gebruikte data voor de vernieuwde Schijf van Vijf. Ten behoeve van gezonde, duurzame en veilige voedingsadviezen. 2026.
- Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen 2025. 2025.
- Gezondheidsraad. Gezonde eiwittransitie. 2023.
- Voedingscentrum. Voedingsnormen [geraadpleegd op 17-03-2026].
- C.T.M. Van Rossum, et al. The diet of the Dutch. Results of the Dutch National Food Consumption Survey 2019-2021 on food consumption and evaluation with dietary guidelines. 2023.
- Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vetten, vetzuren, verteerbare koolhydraten en voedingsvezels. 2026.
- Nordic Nutrition Recommendations. Sodium. [geraadpleegd op 17-03-2026].
- Strohm D, et al. Revised Reference Values for the Intake of Sodium and Chloride. Ann Nutr Metab, 2018. 72 (1): p. 12-17.
- National Academies of Sciences Engineering and Medicine. Dietary Reference Intakes for Sodium and Potassium. [geraadpleegd op 17-03-2026].
- Rijksinstituut Voor Volksgezondheid en Milieu. Eet en drinkt Nederland volgens de Richtlijnen Schijf van Vijf? Resultaten van de voedselconsumptiepeiling 2012-2016. 2020.
- European Food Safety Autority (Efsa). Scientific Opinion on Dietary Reference Values for iron.EFSA Journal, 2015. 13 (10): p. 4254.
- Gezondheidsraad. An evaluation of the EFSA’s dietary reference values (DRVs), Part 1 Dietary reference values for vitamins and minerals for adults. Background document to: Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen. (No. 2018/19A). 2018.
- Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen. 2018.
- Gezondheidsraad. Advies Aanpassing kwalificatie voedingsnorm voor selenium (2024/15). 2024.
- Rijksinstituut Voor Volksgezondheid en Milieu. NEVO-online versie 2023/8.0. [geraadpleegd op
- Rijksinstituut Voor Volksgezondheid en Milieu. Inname van natrium. [geraadpleegd op 14-7-2026].
- Rijksinstituut Voor Volksgezondheid en Milieu. Inname van jodium - inname naar leeftijd en geslacht (12 groepen), gejodeerd zout toegevoegd tijdens bereiding/aan tafel. [geraadpleegd op 14-7-2026].
- Schepens MaA. Risk assessment of exposure to PFAS through food and drinking water in the Netherlands 2023.
- Efsa Panel on Contaminants in the Food Chain (Contam Panel). Update of the risk assessment on dioxins and dioxin-like PCBs in feed and food. EFSA Journal, 2026.
- European Food Safety Authority. Update of the risk assessment of inorganic arsenic in food.2024.
- Boon PE. The intake of contaminants via a diet according to the Dutch Wheel of Five Guidelines.2017.
- European Food Safety Authority. Acrylamide. [geraadpleegd op december 2025].
- European Food Safety Authority, Acrylamide in food. What is it? How can we reduce it?
- European Food Safety Authority. EFSA explains risk assessment: Acrylamide in food. 2015.