Ga direct naar de inhoud.
Menu
Zoek
Apps en tools

Onderbouwing eetvoorkeur zonder vlees, zonder vis

Den Haag: Voedingscentrum. Publicatiedatum: 9 april 2026. Laatste update: 10 november 2026.

Om te komen tot referentievoedingen voor de verschillende leeftijdsgroepen voor de eetvoorkeur zonder vlees en zonder vis, zijn er 2 stappen doorlopen: optimalisatie en het vertalen van deze oplossingsrichtingen naar de adviezen Schijf van Vijf. Die adviezen zijn de referentievoedingen voor alle leeftijdsgroepen, zwangeren en personen die borstvoeding geven.

Resultaten optimalisatie

Voor de eetvoorkeur zonder vlees en vis zijn optimalisaties gedraaid voor mannen en vrouwen 18-50 jaar. Zie voor een overzicht van de resultaten tabel 1 in de Excel bij eetvoorkeur zonder vlees en vis.

Tijdens het optimalisatieproces zijn beperkende randvoorwaarden versoepeld om tot een optimalisatieresultaat te kunnen komen. In de rapportage van het RIVM is meer informatie te vinden over alle details. [1] Zoals vermeld op de pagina Vertaling en toetsingsmodule heeft het Voedingscentrum de resultaten van de praktische vertaling in de toetsingsmodule, altijd getoetst tegen de oorspronkelijke randvoorwaarden, niet tegen de versoepelde randvoorwaarden.

Hoewel het optimalisatiemodel ernaar streeft een oplossing te vinden die zo dicht mogelijk bij de huidige voedselconsumptie ligt, wijken de optimalisatieresultaten vanwege de geldende randvoorwaarden behoorlijk af van de huidige consumptie. We weten bijvoorbeeld dat ongeveer 2/3 deel van onze energie uit voedingsmiddelen komt die niet in de Schijf van Vijf staan. [2] Dit is door de gestelde randvoorwaarden teruggebracht tot maximaal 15 energieprocent.

Resultaten toetsingsmodule

Omdat we streven naar uniforme adviezen over de verschillende eetvoorkeuren en leeftijden zijn de berekende referentievoedingen voor de eetvoorkeur zonder vlees en met vis als uitgangspunt gebruikt. Op de webpagina over de toetsingsmodule staat een uitleg van de aanpak. Zie voor een overzicht van de hoeveelheden waarmee we in de toetsingsmodule hebben gerekend tabel 2 in de Excel bij eetvoorkeur zonder vlees en vis.

In de toetsingsmodule is vis weggelaten uit de referentievoeding zonder vlees en met vis, waarna gekeken is aan welke randvoorwaarden, naast de visrichtlijn, niet meer werd voldaan door het weglaten van vis. Uiteraard zorgt dit voor een tekort aan EPA en DHA, zie de aandachtspunten hieronder.

Daarnaast vermindert de hoeveelheid energie wanneer vis uit de referentievoedingen wordt gelaten. Om deze hoeveelheid energie op te vullen, is er gekozen voor een verhoging van de hoeveelheid peulvruchten. Hierbij is er voor volwassenen ruimte binnen de randvoorwaarden om de peulvruchten te verhogen naar 70 gram per dag (490 gram per week). Deze lijn is doorgetrokken naar de jongere leeftijdsgroepen, waarbij voor de kinderen de hoeveelheid peulvruchten naar beneden bijgesteld is op basis van hun energiebehoefte: 1-3-jarige 50% van de hoeveelheid van volwassenen en 4-9-jarige 75% van de hoeveelheid van volwassenen.

Voor de overige stappen genomen in de toetsingsmodule verwijzen wij naar de eetvoorkeur zonder vlees en met vis.

Communicatieslag resultaten toetsingsmodule

In tabel 3 in de Excel bij eetvoorkeur zonder vlees en vis is de praktische vertaalslag te vinden van de resultaten van de toetsingsmodule naar de adviezen Schijf van Vijf zoals gecommuniceerd. De communicatieslag die gemaakt is over de resultaten van de toetsingsmodule over de ranges, afronding, het variatieadvies en de invulling van volkorenbrood en -ontbijtgranen komt overeen met de punten die beschreven staan in de eetvoorkeur met vlees en vis.

Aandachtspunten voor de eetvoorkeur zonder vlees en vis

Er is berekend in welke mate de opgestelde referentievoedingen voorzien in voedingsstoffen (zie tabel 4 en tabel 5 in de Excel), bijdragen aan broeikasgasuitstoot, verzuring van de bodem, vermesting van zoet en zout water, landgebruik en blauw waterverbruik (zie tabel 6 in de Excel) en aan de inname van cafeïne, lood, acrylamide, arseen, cadmium, ochratoxine A (OTA) en PFAS (zie tabel 7 in de Excel).

Uit onze berekeningen komen een aantal aandachtspunten naar voren die we meenemen in onze advisering over gezond, duurzaam en veilig eten.

Aandachtspunten gezondheid

De referentievoedingen van de eetvoorkeur zonder vlees en zonder vis voldoen niet aan alle aanbevelingen uit de Richtlijnen goede voeding van de Gezondheidsraad. [3] Omdat er geen vis wordt gegeten, voldoet de referentievoeding niet aan de aanbeveling om 100 gram duurzame vis per week te eten, bij voorkeur een vette vissoort. In de uitklapper hieronder over EPA en DHA is te vinden welke aandachtspunten voor advisering dit met zich meebrengt.

De berekende referentievoedingen leveren tussen de 93-101% van de energie in een verhouding 13-16% eiwit, 36-39% vet en 41-47% koolhydraten. Het percentage plantaardig eiwit varieert van 67-78%.

Vanuit het advies Gezonde eiwittransitie van de Gezondheidsraad is gebleken dat eiwitkwaliteit geen belangrijk aandachtspunt is wanneer de verhouding tussen dierlijk en plantaardig eiwit 40:60 is. Verdere verschuivingen zijn niet onderzocht. [4] Omdat de hoeveelheid eiwit ruim boven de norm zit in de referentievoedingen, verwachten wij dat deze inname compenseert voor een mogelijk lagere eiwitkwaliteit samenhangend met een hoger aandeel plantaardig eiwit. In de loop van 2026 zal er in samenwerking met Wageningen Universiteit verder gekeken worden naar de eiwitkwaliteit van de referentievoedingen. Deze bevindingen zullen we hier aan toevoegen.

Uit tabel 4 en tabel 5 van de Excel blijkt dat de referentievoedingen voor een beperkt aantal nutriënten niet voorzien in 100% van de gestelde voedingsnorm. Er is gerekend met de aanbevolen hoeveelheid of de adequate inname. De aanbevolen hoeveelheid is de inname die voorziet in de behoefte van bijna alle personen (97,5%) in een bepaalde bevolkingsgroep.

Een adequate inname is de inname waarbij wordt aangenomen dat die voorziet in de behoefte van bijna alle personen in een bepaalde bevolkingsgroep. Voor veel mensen is de aanbevolen hoeveelheid of de adequate inname meer dan wat zij werkelijk nodig hebben. Een lagere inname op individueel niveau betekent dus niet per se dat iemand een tekort ontwikkelt. De aanbevolen hoeveelheid of adequate inname is een streefwaarde, om zeker te zijn dat bijna iedereen voldoende van een voedingsstof binnenkrijgt. [5]

Wanneer er niet wordt voorzien in 100% van de gestelde voedingsnorm, gaat het veelal om kleine verschillen met de norm. Wanneer dit verschil dusdanig klein is (<5% met de norm), zien wij dit niet als aandachtspunt voor de advisering (zie de paars gemarkeerde cellen in tabel 4 en tabel 5 van de Excel).

Maar er zijn een aantal nutriënten die wel aandacht verdienen in de advisering (zie de blauw gemarkeerde cellen in tabel 4 en tabel 5 van de Excel). Deze zijn hieronder te vinden. Voor afwijkingen van meer dan 5% van de norm geldt in alle gevallen dat:

  • De referentievoedingen voorzien bijna altijd (met uitzondering van visvetzuren en niacine) in een niveau dat op of boven de huidige consumptie ligt. Voor de vergelijking met de huidige consumptie wordt gebruik gemaakt van de P50 van de Voedselconsumptiepeiling 2019-2021: de inname van de helft van een specifieke doelgroep. Hoewel een aanzienlijk deel van de mensen die meegenomen zijn in de VCP geen vis eet (slechts 48% van de Nederlandse bevolking eet minstens 1 keer per week vis [6]), eten de meeste mensen wel vlees (afhankelijk van de leeftijdsgroep geeft ≤9% vegetarisch of veganistisch te eten [6]). Hierdoor geldt, voor een aantal nutriënten, dat de vergelijking met huidige consumptie met enige voorzichtigheid geïnterpreteerd moet worden.
  • De referentievoedingen voorzien in, wanneer van toepassing, meer dan de gemiddelde behoefte.
EPA en DHA (visvetzuren)

Groepen waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm [7]

Voor alle volwassen doelgroepen, inclusief voor personen die zwanger zijn of borstvoeding geven, leveren de referentievoedingen te weinig EPA en DHA. Voor volwassenen ligt de norm op 200 milligram EPA en DHA/dag, voor personen die borstvoeding geven komt hier nog een additionele inname van 100 milligram DHA/dag bij en voor zwangeren geldt een norm van 250 milligram EPA en DHA/dag, plus een additionele inname van 100 milligram DHA/dag.

Voor kinderen is er geen norm gekwantificeerd. Het advies van de Gezondheidsraad is om de hoeveelheid vis op te bouwen tot de consumptie van 1 keer per week vis. [7] Dit advies wordt niet opgevolgd in de referentievoedingen zonder vis. De lage hoeveelheid EPA en DHA die in de referentievoedingen zit wordt voornamelijk geleverd door de productgroepen ei en verrijkte ontbijtgranen.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

De Gezondheidsraad geeft aan dat mensen die geen vis willen of kunnen eten, ervoor kunnen kiezen om een omega-3-vetzuursupplement (eventueel op basis van algenolie) te gebruiken, omdat vis de belangrijkste bron van deze vetzuren is. [3] Daarom geven wij aan dat consumenten die geen vis eten kunnen kiezen voor een supplement met de omega-3-vetzuren EPA en DHA. Meer informatie hierover is te vinden op onze pagina over geen vis eten.
sluiten
Vitamine A

Groep waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm

Personen die borstvoeding geven

Relatie tot de norm [8]

Voor personen die borstvoeding geven levert de referentievoeding 964 microgram/dag. De adequate inname voor deze doelgroep is 1.100 microgram/dag.

Relatie tot huidige inname [9]

Er zijn geen voedselconsumptiegegevens beschikbaar van personen die borstvoeding geven. De P50 van vitamine A uit voeding van vrouwen 18-50 jaar is 561 microgram/dag. Voor de groep vrouwen die geen vlees en vis eten, zijn er te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

Belangrijke leveranciers van vitamine A zijn margarine en halvarine voor op brood. Voor de Schijf van Vijf is gerekend met 6 gram per boterham. Vooronze adviezen bij borstvoeding geven we daarom aan dat het mogelijk is om de boterhammen ruim te besmeren met deze smeervetten. Met 2 gram extra per boterham, stijgt de inname aan vitamine A met bijna 100 microgram naar 1.070 microgram/dag.

Ook kán geadviseerd worden om voornamelijk te bakken met vloeibare margarine of bak- en braadproducten in plaats van olie. Echter bevatten smeervetten meer vitamine A dan deze producten.

Daarnaast stimuleren we om ook provitamine A-rijke groenten te kiezen, zoals wortel, boerenkool, spinazie en andijvie. [10] Zo levert een opscheplepel (55 gram) gekookte wortel 472 microgram vitamine A. Omdat er gerekend is met een gewogen gemiddelde inname van vitamine A voor de groente, kan de totale hoeveelheid vitamine A per dag met provitamine A-rijke groenten omhoog gebracht worden.

Tot slot kan er geadviseerd worden om af en toe voor zoete aardappel te kiezen in plaats van gewone aardappel. Gekookte zoete aardappel bevat 463 µg vitamine A per 100 gram, tegenover 0 µg vitamine A in gekookte aardappels. Echter bevat gekookte zoete aardappel minder vitamine C dan gekookte aardappel [11], terwijl vitamine C ook een aandachtspunt voor advisering is bij deze doelgroep (zie hieronder).

sluiten
Vitamine D

Groep waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm

4-9-jarige kinderen

Relatie tot de norm [12]

Voor 4-9-jarige kinderen levert de referentievoeding 3,1 microgram/dag. De adequate inname voor deze doelgroep is 10 microgram/dag. Deze voedingsnorm gaat over de totale behoefte aan vitamine D. Een deel van deze behoefte wordt ingevuld via aanmaak in de huid onder invloed van zonlicht. En een deel komt uit de voeding.

De Gezondheidsraad geeft aan dat iemand met een lichte huidskleur die regelmatig in de zon komt, gemiddeld over het hele jaar ongeveer 2/3 van de vitamine D uit zonlicht haalt en 1/3 uit voeding. [13] Daarom hebben wij voor het opstellen van de randvoorwaarde voor vitamine D de norm vermenigvuldigd met 1/3 en dus gerekend met een minimum van 3,3 microgram/dag.

Relatie tot huidige inname [9]

Voor kinderen van 4-11 jaar ligt de P50 voor vitamine D op 1,9 microgram. Voor kinderen die geen vlees en vis eten, zijn er te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

De minimum randvoorwaarde waarmee gerekend is, is een afleiding van de voedingsnorm voor vitamine D gebaseerd op de omrekening zoals hierboven beschreven. Dit maakt het lastig om te kunnen concluderen of de adviezen Schijf van Vijf te weinig vitamine D leveren.

Wel weten we dat vette vis een belangrijke bron van vitamine D is in onze voeding. Vandaar dat voor deze doelgroep extra aandacht moet zijn voor de adviezen om brood (ruim) te besmeren met margarine of halvarine. Ook kan regelmatiger bakken in vloeibaar bak- en braadvet ten opzichte van olie een kleine verhoging in de vitamine D-inname geven.

sluiten
Niacine (vitamine B3)

Groepen waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm

  • 1-3-jarige kinderen
  • 4-9-jarige kinderen
  • 10-12-jarige kinderen
  • 13-17-jarige jongens
  • 13-17-jarige meiden
  • 51-69-jarige vrouwen
  • Vrouwen 70 jaar en ouder
  • Zwangeren eerste en derde trimester
  • Personen die borstvoeding geven

Relatie tot de norm [8, 12, 14, 15]

Voor al deze groepen geldt dat de aanbevolen hoeveelheid niacine 1,6 NE/MJ is (niacine equivalent per megajoule). De gemiddelde behoefte is 1,3 NE/MJ. Deze normen zijn omgerekend naar milligram niacine per dag op basis van de gemiddelde energiebehoefte. [16] Uit de onderstaande getallen kan geconcludeerd worden dat de referentievoeding voor de eetvoorkeur zonder vlees en vis een hoeveelheid niacine levert die ligt tussen de gemiddelde behoefte en de norm.

  • Voor kinderen van 1-3 jaar leveren de referentievoedingen 5,9 milligram niacine. Op basis van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid zou deze groep 6,6 milligram per dag binnen moeten krijgen (minimum randvoorwaarde). Wanneer je uitgaat van de gemiddelde behoefte zou deze doelgroep 5,4 milligram per dag binnen moeten krijgen.
  • Voor kinderen van 4-9 jaar leveren de referentievoedingen 8,5 milligram niacine. Op basis van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid zou deze groep 9,5 milligram per dag binnen moeten krijgen (minimum randvoorwaarde). Wanneer je uitgaat van de gemiddelde behoefte zou deze doelgroep 7,7 milligram per dag binnen moeten krijgen.
  • Voor kinderen van 10-12 jaar leveren de referentievoedingen 11,9 milligram niacine. Op basis van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid zou deze groep 13,5 milligram per dag binnen moeten krijgen (minimum randvoorwaarde). Wanneer je uitgaat van de gemiddelde behoefte zou deze doelgroep 10,9 milligram per dag binnen moeten krijgen.
  • Voor jongens van 13-17 jaar leveren de referentievoedingen 15,7 milligram niacine. Op basis van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid zou deze groep 18,0 milligram per dag binnen moeten krijgen (minimum randvoorwaarde). Wanneer je uitgaat van de gemiddelde behoefte zou deze doelgroep 14,6 milligram per dag binnen moeten krijgen.
  • Voor meiden van 13-17 jaar leveren de referentievoedingen 13,8 milligram niacine. Op basis van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid zou deze groep 14,9 milligram per dag binnen moeten krijgen (minimum randvoorwaarde). Wanneer je uitgaat van de gemiddelde behoefte zou deze doelgroep 12,1 milligram per dag binnen moeten krijgen.
  • Voor vrouwen van 51-69 jaar leveren de referentievoedingen 11,5 milligram niacine. Op basis van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid zou deze groep 12,2 milligram per dag binnen moeten krijgen (minimum randvoorwaarde). Wanneer je uitgaat van de gemiddelde behoefte zou deze doelgroep 9,9 milligram per dag binnen moeten krijgen.
  • Voor vrouwen van 70 jaar en ouder leveren de referentievoedingen 10,8 milligram niacine. Op basis van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid zou deze groep 11,6 milligram per dag binnen moeten krijgen (minimum randvoorwaarde). Wanneer je uitgaat van de gemiddelde behoefte zou deze doelgroep 9,4 milligram per dag binnen moeten krijgen.
  • Voor zwangeren leveren de referentievoedingen 12,2 milligram niacine in trimester 1 en 14,7 milligram niacine in trimester 3. Op basis van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid zou deze groep 13,5-16,8 milligram per dag binnen moeten krijgen (minimum randvoorwaarde). Wanneer je uitgaat van de gemiddelde behoefte zou deze doelgroep 11-13,6 milligram per dag binnen moeten krijgen.
  • Voor personen die borstvoeding geven leveren de referentievoedingen 14,7 milligram niacine. Op basis van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid zou deze groep 15,4 milligram per dag binnen moeten krijgen (minimum randvoorwaarde). Wanneer je uitgaat van de gemiddelde behoefte zou deze doelgroep 12,5 milligram per dag binnen moeten krijgen.

Relatie tot huidige inname [9]

  • Voor kinderen van 1-3 jaar ligt de P50 voor niacine op 8,1 milligram.
  • Voor kinderen van 4-11 jaar ligt de P50 voor niacine op 10,9 milligram.
  • Voor jongens van 12-17 jaar ligt de P50 voor niacine op 15,5 milligram.
  • Voor meiden van 12-17 jaar ligt de P50 voor niacine op 11,4 milligram.
  • Voor vrouwen van 51-64 jaar ligt de P50 voor niacine op 14,9 milligram.
  • Voor vrouwen van 65-79 jaar ligt de P50 voor niacine op 15,7 milligram.
  • Voor zwangeren en personen die borstvoeding geven zijn geen voedselconsumptiegegevens beschikbaar. De P50 voor niacine voor 18-50-jarige vrouwen ligt op 13,4 milligram.

Voor al deze getallen geldt dat er te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar zijn om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven voor een eetpatroon zonder vlees en vis. Omdat met name vlees een belangrijke bron van niacine is in ons voedingspatroon [17], moeten deze consumptiecijfers met voorzichtigheid geïnterpreteerd worden in vergelijking tot de hoeveelheid niacine die een eetpatroon zonder vlees en vis levert.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

In het Nederlandse eetpatroon zijn de belangrijkste bronnen van niacine [17]:

  • Vlees en vleesvervangers
  • Brood, granen, rijst en pasta
  • Voedingssupplementen
  • Niet-alcoholische dranken, zoals koffie
  • Ook vis draagt bij aan de inname van niacine, maar omdat dit in mindere mate gegeten wordt in Nederland heeft het een kleinere bijdrage aan de inname van niacine in vergelijking tot de bovenstaande productgroepen.

Doordat zowel vlees als vis ontbreken in dit eetpatroon ligt de niacine-inname voor een aantal groepen tussen de 87-95% van de aanbevolen dagelijkse hoeveelheid. Wij verwachten echter niet dat dit een probleem is. Wij zien dat de referentievoedingen bij alle doelgroepen meer dan de gemiddelde behoefte leveren. Ook kan het lichaam niacine aanmaken uit het eiwit tryptofaan. Het lichaam is hiervoor wel afhankelijk van een adequate ijzer-, vitamine B2- en vitamine B6 status. [18]

Omdat niacine in kleine hoeveelheden in verschillende productgroepen voorkomt, geven we geen specifiek advies om de inname van een bepaalde productgroep te verhogen.

sluiten
Vitamine C

Groep waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm

Personen die borstvoeding geven

Relatie tot de norm [8]

Voor personen die borstvoeding geven levert de referentievoeding 119 milligram/dag. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor deze doelgroep is 135 milligram/dag (minimum randvoorwaarde). De gemiddelde behoefte voor deze groep is 100 milligram/dag.

Relatie tot huidige inname [9]

Er zijn geen voedselconsumptiegegevens beschikbaar van personen die borstvoeding geven. De P50 van vitamine C uit voeding van vrouwen 18-50 jaar is 76,3 milligram/dag. Voor vrouwen die geen vlees en vis eten, zijn er te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

Vitamine C zit in fruit, groente en aardappelen. Met name bepaalde koolsoorten, paprika, citrusfruit, kiwi's, bessen en aardbeien bevatten veel vitamine C. [19] Zo levert een sinaasappel (130 gram) 66 milligram vitamine C en een schaaltje aardbeien (100 gram) 60 milligram vitamine C.

Omdat er gerekend is met een gewogen gemiddelde inname van vitamine C voor groente en fruit, kan de totale hoeveelheid vitamine C per dag met vitamine C-rijke groente en fruit omhoog gebracht worden.

sluiten
Natrium

Groepen waarbij niveau referentievoeding lager is dan de randvoorwaarde

  • 1-3-jarige kinderen
  • 18-50-jarige vrouwen
  • 51-69-jarige vrouwen
  • Vrouwen 70 jaar en ouder

Relatie tot minimum randvoorwaarde [20-22]

Je lichaam heeft een bepaalde hoeveelheid natrium nodig voor het fysiologisch functioneren, denk aan het aanvullen van verliezen via zweet en urine. De Gezondheidsraad heeft geen norm voor natrium afgeleid waarop de minimum randvoorwaarde gebaseerd kon worden. Wij hebben ervoor gekozen om de adequate inname over te nemen van de Nordic Council of Ministers [20], D-A-CH (Duitsland [D], Oostenrijk [A] en Zwitserland [CH]) [21] en de National Academies of Sciences Engineering and Medicine [22] en als minimum randvoorwaarde te hanteren.

  • Voor kinderen van 1-3 jaar levert de referentievoeding 669 milligram/dag. De minimum randvoorwaarde is gesteld op 800 milligram/dag.
  • Voor vrouwen van 18-50 jaar levert de referentievoeding 1.369 milligram/dag. De minimum randvoorwaarde is gesteld op 1.500 milligram/dag.
  • Voor vrouwen van 51-69 jaar levert de referentievoeding 1.276 milligram/dag. De minimum randvoorwaarde is gesteld op 1.500 milligram/dag.
  • Voor vrouwen van 70 jaar en ouder levert de referentievoeding 1.267 milligram/dag. De minimum randvoorwaarde is gesteld op 1.500 milligram/dag.

Relatie tot huidige inname [9]

  • Voor kinderen van 1-3 jaar ligt de P50 voor de geschatte natrium-inname, zonder toegevoegd zout, op 1.204 milligram.
  • Voor vrouwen van 18-50 jaar ligt de P50 voor de geschatte natrium-inname, zonder toegevoegd zout, op 2.065 milligram.
  • Voor vrouwen van 51-64 jaar ligt de P50 voor de geschatte natrium-inname, zonder toegevoegd zout, op 1.973 milligram.
  • Voor vrouwen van 65-79 jaar ligt de P50 voor de geschatte natrium-inname, zonder toegevoegd zout, op 1.869 milligram.

De inname van natrium is geschat met een statistisch model, waarbij er verschillende aannames gedaan zijn. Vandaar dat de bovenstaande cijfers als indicatie gezien moeten worden. Voor al deze getallen geldt dat er te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar zijn om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven voor een eetpatroon zonder vlees en vis.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

In het berekenen van de referentievoedingen is het toevoegen van zout niet meegenomen. De VCP laat zien dat deze groepen vrouwen ongeveer 400 milligram natrium toevoegen. Bij 1-3-jarige kinderen is dat ongeveer 90 milligram. [9] Daarnaast weten we dat mensen meer naast de Schijf van Vijf eten, dan dat wij adviseren [2], wat kan verklaren dat de huidige natrium-inname een stuk hoger ligt dan dat uit de referentievoedingen komt.

Om te voorkomen dat men te veel zout binnenkrijgt gelden er op dit moment geen specifieke aandachtspunten voor de advisering om de natrium-inname te verhogen. Daalt de hoeveelheid zout die toegevoegd wordt aan maaltijden in de loop van de jaren, dan is dit mogelijk wel een aandachtspunt voor de advisering. Met name voor de oudere doelgroepen. Ook wanneer mensen volgens de referentievoedingen eten en geen zout toevoegen kan natrium een aandachtspunt zijn in de advisering.

sluiten
IJzer

Groepen waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm

  • 1-3-jarige kinderen
  • 4-9-jarige kinderen
  • 18-50-jarige premenopauzale vrouwen (dit gaat over alle vrouwen boven de 18 jaar die niet in de menopauze zitten)
  • Zwangeren eerste trimester (derde trimester <5% afwijking van de norm)

Relatie tot de norm [12, 14, 15]

  • Voor 1-3-jarige kinderen levert de referentievoeding 5,9 milligram/dag. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid is 8 milligram/dag (minimum randvoorwaarde). De gemiddelde behoefte is 5 milligram/dag.
  • Voor 4-9-jarige kinderen levert de referentievoeding 9,1 milligram/dag. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid waarmee gerekend is, is 11 milligram/dag (minimum randvoorwaarde). De hoogste gemiddelde behoefte in deze leeftijdsgroep is 8 milligram/dag.
  • Voor vrouwen van 18-50 jaar levert de referentievoeding 14,0 milligram/dag. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid voor premenopauzale vrouwen is 16 milligram/dag. De gemiddelde behoefte ligt op 7 milligram/dag. Deze aanbevolen dagelijkse hoeveelheid ligt relatief ver boven de gemiddelde behoefte omdat de ijzerbehoefte scheef verdeeld is. Dit komt doordat een kleine groep vrouwen veel bloed verliest tijdens de menstruatie. [23, 24] Voor het grootste deel van de premenopauzale vrouwen leveren de referentievoedingen voldoende ijzer.
  • Voor zwangeren levert de referentievoeding 13,1 milligram/dag in het eerste trimester. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid is 16 milligram/dag (minimum randvoorwaarde). De gemiddelde behoefte is 7 milligram/dag.

Relatie tot huidige inname [9]

  • Voor kinderen van 1-3 jaar ligt de P50 voor ijzer op 5,7 milligram.
  • Voor kinderen van 4-11 jaar ligt de P50 voor ijzer op 7,3 milligram.
  • Voor vrouwen van 18-50 jaar ligt de P50 voor ijzer op 8,7 milligram.
  • Voor zwangeren zijn geen voedselconsumptiegegevens beschikbaar. De P50 voor ijzer voor 18-50-jarige vrouwen ligt op 8,7 milligram.

Voor al deze getallen geldt dat er te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar zijn om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven voor een eetpatroon zonder vlees en vis.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

Gerichte advisering op het gebruik van meer ijzerbevattende voedingsmiddelen binnen productgroepen. En leg de nadruk op het verbeteren van de opname van ijzer door het lichaam door het adviseren van combinaties van voedingsmiddelen, zoals omschreven op onze webpagina over ijzer in voeding.

Als gekozen wordt voor kant-en-klare vegetarische producten is het advies om varianten met toegevoegd ijzer te nemen.

Daarnaast adviseren we deze groepen om af en toe als dagkeuze appelstroop op brood te nemen. Er moet in dit geval niet gekozen worden voor de 100% appelstropen, omdat het ijzer dat in appelstroop zit niet afkomstig is van de appels maar van de suikerbieten. In appelstroop zit zo’n 13 milligram ijzer per 100 gram. Op een boterham smeer je ongeveer 20 gram appelstroop, dus 2,5 milligram ijzer.

sluiten
Zink

Groep waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm

13-17-jarige jongens

Relatie tot de norm [12]

Voor jongens 13-17 jaar oud levert de referentievoeding 12,4 milligram/dag. De aanbevolen dagelijkse hoeveelheid waarmee gerekend is, is voor deze doelgroep 13,8 milligram/dag (minimum randvoorwaarde). De hoogste gemiddelde behoefte in deze leeftijdsgroep is 11,5 milligram/dag.

Relatie tot huidige inname [9]

Voor jongens van 12-17 jaar ligt de P50 voor zink op 9,4 milligram. Er zijn te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven voor een eetpatroon zonder vlees en vis.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

Zink komt in kleine hoeveelheden voor in veel verschillende voedingsmiddelen. Zo zit het onder andere in kaas, graanproducten, noten en schaal- en schelpdieren, zoals garnalen en mosselen. [25] De referentievoeding levert meer zink dan de P50 van de huidige inname van deze leeftijdsgroep.

We kunnen niet met zekerheid zeggen of dit ook geldt voor jongens die geen vlees en vis eten. In Nederland zijn voor zover bekend symptomen van een tekort aan zink zeldzaam. We geven daarom geen aandachtspunten voor de advisering.

sluiten
Selenium

Groepen waarbij niveau referentievoeding lager is dan de voedingsnorm

  • 13-17-jarige meiden
  • 18-50-jarige mannen
  • 18-50-jarige vrouwen
  • 51-69-jarige mannen
  • 51-69-jarige vrouwen
  • Mannen 70 jaar en ouder
  • Vrouwen 70 jaar en ouder
  • Zwangeren eerste en derde trimester
  • Personen die borstvoeding geven

Relatie tot de norm [8, 12, 14, 15, 26]

  • Voor meiden van 13-17 jaar levert de referentievoeding 57,3 microgram/dag. De adequate inname waarmee gerekend is, is 65 microgram/dag (minimum randvoorwaarde).
  • Voor mannen van 18-50 jaar levert de referentievoeding 57,7 microgram/dag. De adequate inname is 70 microgram/dag (minimum randvoorwaarde).
  • Voor vrouwen van 18-50 jaar levert de referentievoeding 49,8 microgram/dag. De adequate inname is 70 microgram/dag (minimum randvoorwaarde).
  • Voor mannen van 51-69 jaar levert de referentievoeding 54,5 microgram/dag. De adequate inname is 70 microgram/dag (minimum randvoorwaarde).
  • Voor vrouwen van 51-69 jaar levert de referentievoeding 47,8 microgram/dag. De adequate inname is 70 microgram/dag (minimum randvoorwaarde).
  • Voor mannen van 70 jaar en ouder levert de referentievoeding 53,2 microgram/dag. De adequate inname is 70 microgram/dag (minimum randvoorwaarde).
  • Voor vrouwen van 70 jaar en ouder levert de referentievoeding 44,8 microgram/dag. De adequate inname is 70 microgram/dag (minimum randvoorwaarde).
  • Voor personen die zwanger zijn levert de referentievoeding 52,5 microgram/dag in het eerste trimester en 58,5 microgram/dag in het derde trimester. De adequate inname is 70 microgram/dag (minimum randvoorwaarde).
  • Voor personen die borstvoeding geven levert de referentievoeding 58,5 microgram/dag. De adequate inname is 85 microgram/dag (minimum randvoorwaarde).

Relatie tot huidige inname [9]

  • Voor meiden van 12-17 jaar ligt de P50 voor selenium op 32,9 microgram.
  • Voor mannen van 18-50 jaar ligt de P50 voor selenium op 51,8 microgram.
  • Voor vrouwen van 18-50 jaar ligt de P50 voor selenium op 38,5 microgram.
  • Voor mannen van 51-64 jaar ligt de P50 voor selenium op 53,2 microgram.
  • Voor vrouwen van 51-64 jaar ligt de P50 voor selenium op 41,9 microgram.
  • Voor mannen van 65-79 jaar ligt de P50 voor selenium op 50,5 microgram.
  • Voor vrouwen 65-79 jaar ligt de P50 voor selenium op 43,3 microgram.
  • Er zijn geen voedselconsumptiegegevens beschikbaar van personen die zwanger zijn of die borstvoeding geven. De P50 van selenium van vrouwen van 18-50 jaar ligt op 38,5 microgram.

Voor al deze getallen geldt dat er te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar zijn om een betrouwbare P50 van huidige inname te kunnen geven voor een eetpatroon zonder vlees en vis.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

De referentievoedingen leveren meer dan de mediaan (P50) van de huidige consumptie. We kunnen niet met zekerheid zeggen of dit ook geldt voor de doelgroepen die geen vlees en vis eten.

Net als voor de andere productgroepen is er voor noten gerekend met een gewogen gemiddelde samenstelling. Naast noten waarin veel selenium zit, zitten er ook noten in deze groep waarin minder selenium zit. Denk aan bijvoorbeeld pinda’s, walnoten, cashewnoten en amandelen. De consumptie van deze soorten zorgt ervoor dat de gemiddelde hoeveelheid selenium in de groep noten lager uitvalt, dan wanneer het notenadvies met een handje gemengde noten ingevuld wordt. [11]

Om voldoende selenium binnen te krijgen is het daarom aan te raden om te variëren tussen de soorten noten door bijvoorbeeld vaker een handje ongezouten gemengde noten te kiezen. Specifiek paranoten bevatten een hoog gehalte aan selenium. Met een handje paranoten krijg je zelfs meer binnen dan de aanvaardbare bovengrens. Vandaar dat af en toe een paar paranoten eten kan bijdragen aan de selenium-inname, maar niet te veel.

Ook vanuit duurzaamheidsperspectief is het verstandig om te variëren tussen verschillende noten en pinda’s. Elke notensoort heeft verschillende impact op het milieu.

sluiten

Aandachtspunten duurzaamheid

In tabel 6 in de Excel is een overzicht te vinden van de bijdrage van de dagelijks aanbevolen hoeveelheden voedingsmiddelen aan broeikasgasuitstoot, verzuring van de bodem, vermesting van zoet en zout water, landgebruik en blauw waterverbruik. Hier is te zien dat de referentievoedingen allemaal aan de randvoorwaarde voor broeikasgasuitstoot voldoen.

Dat betekent dat alle referentievoedingen ook onder de gemiddelde broeikasgasuitstoot in de huidige voeding vallen. De totale afname van broeikasgasuitstoot over de hele populatie is 32% ten opzichte van de huidige uitstoot via voeding, en voldoet daarmee aan de gestelde randvoorwaarden.

Voor deze getallen geldt dat er te weinig voedselconsumptiegegevens beschikbaar zijn om een betrouwbare milieu-impact van de huidige inname te kunnen geven voor een eetpatroon zonder vlees en zonder vis, daarom vergelijken we de impact hier met de huidige inname van VCP 2019-2021. Dit doen we alleen op populatieniveau omdat de doelstellingen voor broeikasgasemissie op dat niveau zijn opgesteld. We zullen hier geen vergelijking maken per leeftijdsgroep en geslacht.

In de huidige consumptie veroorzaakt vlees het grootste deel van de broeikasgasuitstoot, door geen vlees meer te eten neemt de klimaatimpact van het voedingspatroon al flink af. Ook de verschuiving van alleen dierlijk naar dierlijk en plantaardig zuivel levert een flink aandeel in de afnamen.

Een goede balans tussen dierlijke en plantaardige eiwitten is de beste manier om de impact van ons eten op het milieu te verkleinen. Maar er zijn meer manieren waarop je (nog) duurzamer kan eten. Bijvoorbeeld door zo min mogelijk voedsel te verspillen, te kiezen voor seizoensgroente en -fruit en op keurmerken te letten. Op onze webpagina’s over duurzaamheid is daar meer informatie over te vinden.

Aandachtspunten voedselveiligheid

Via eten en drinken krijgen we niet alleen stoffen binnen die goed zijn voor onze gezondheid, maar ook stoffen die we liever niet willen binnenkrijgen omdat ze schadelijk kunnen zijn voor de gezondheid. Dit is niet altijd helemaal te voorkomen, omdat deze stoffen nou eenmaal door bijvoorbeeld vervuiling in het milieu terecht zijn gekomen. Het is bekend dat mensen in Nederland met hun huidige voedingspatroon van sommige van deze stoffen, ook wel contaminanten genoemd, meer binnenkrijgen dan wenselijk is. Bijvoorbeeld van PFAS en dioxine. [27, 28]

Vooral kinderen kunnen relatief meer contaminanten binnenkrijgen, doordat zij per kilogram lichaamsgewicht meer eten. [29] Bij het doorrekenen van onze nieuwe Schijf van Vijf-adviezen hebben we erop ingezet om de contaminanten zo laag mogelijk te houden, maar zien we dat sommige stoffen hoger uitkomen dan de gestelde grenswaarden.

Ons doel is een voedingspatroon vast te stellen waarbij gezond, duurzaam én veilig zoveel mogelijk in balans is. Het optimalisatiemodel heeft ondersteund bij het vinden van de best passende oplossing.

Uit de resultaten blijkt dat lood en OTA geen knelpunten leverden in de referentievoeding. Als je eet met de Schijf van Vijf, krijg je dus niet meer lood of OTA binnen dan de gestelde grenswaarden. De overige knelpunten met contaminanten zijn niet op te lossen met keuzes binnen ons Schijf van Vijf-eetpatroon. Vervuiling in het milieu moet laag genoeg zijn, wil ons eten veilig zijn. Wanneer wij zien dat we niet onder bepaalde grenswaarden kúnnen uitkomen in een evenwichtig eetpatroon, dan kan dit gezien worden als een signaal naar de overheid en voedselketen dat milieumaatregelen en afstemming via regelgeving nodig zijn en blijven.

Voor de meeste contaminanten geldt dat de totale blootstelling over het hele leven relevant is (zie de pagina Hoe houden we rekening met voedselveiligheid? onderdeel ‘levenslange blootstelling’ en [30] voor de methode). Als we kijken naar de levenslange blootstelling, blijf je met een voedingspatroon volgens de Schijf van Vijf (of referentievoeding) onder de gestelde veiligheidsgrenzen voor de contaminanten arseen en cadmium. Voor acrylamide en PFAS hebben we dit niet berekend, voor acrylamide niet omdat we de grenswaarde voor acrylamide hebben gezet op niet meer dan de huidige inname (P50). Voor PFAS niet omdat bij PFAS de grenswaarde niet levenslang is maar tot 34 jaar. Dus berekening van de levenslange inname is voor deze contaminanten niet relevant.

Hieronder wordt beschreven voor welke contaminanten de vooraf bepaalde grenzen (=grenswaarden) worden overschreden voor de eetvoorkeur met vlees en zonder vis, en of er specifieke aandachtspunten zijn in de advisering. Voor de keuze voor de grenswaarden die we hebben gebruikt, verwijzen we naar de pagina Hoe houden we rekening met voedselveiligheid? In tabel 7 van de Excel is met blauwe kleur aangegeven welke contaminanten bij welke doelgroepen aandacht behoeven. Voor de overige contaminanten, zoals lood en ochratoxine A, en voor de stof cafeïne zijn geen aandachtspunten gevonden.

Voor verdere verdieping in de werkwijze in geval van benodigde versoepelingen van randvoorwaarden verwijzen we naar de rapportage van het RIVM.

Acrylamide

Voor acrylamide is niet expliciet getoetst aan de eerder gebruikte risicobenadering (BMDL10 van 0,17 milligram per kilogram lichaamsgewicht per dag; MOE ≥10.000 [30]), omdat toepassing hiervan leidde tot een onrealistisch eetpatroon. Daarnaast is acrylamide bewezen kankerverwekkend in dierstudies bij hoge doses, maar is er geen overtuigend bewijs dat acrylamide via voeding kanker veroorzaakt bij mensen. [31]

EFSA geeft verder aan dat het vrijwel onmogelijk is om acrylamide volledig te vermijden. Wel kunnen fabrikanten het beperken door aanpassingen in het productieproces en consumenten kunnen het beperken via de juiste bereidingswijze. [32]

Om deze redenen is gekozen om het optimalisatiemodel meer ruimte te geven voor acrylamide, door de huidige blootstelling (of ‘inname’) uit de Voedselconsumptiepeilingen (VCP, P50) als grenswaarde te gebruiken. Vervolgens moet in handelingsperspectief blijvend worden ingezet op het verlagen van acrylamide-inname via de juiste bereidingswijze.

Uit het optimalisatiemodel volgde een oplossing waarbij de inname van acrylamide lager was dan de huidige blootstelling (P50, VCP). Bij de praktische vertaling in de toetsingsmodule kwam de acrylamide-inname echter hoger uit dan de huidige inname, bij jongens en meiden van 13-17 jaar, bij mannen en vrouwen van 18-50 jaar en mannen van 51-69 jaar. De belangrijkste verklaring voor de hoger geworden acrylamidewaarden in de referentievoedingen is de hogere hoeveelheid van aardappelen en brood waarmee uiteindelijk in de toetsingsmodule gerekend is, ten opzichte van waar het optimalisatiemodel mee gekomen is.

In de gewogen gemiddelde samenstelling van aardappelproducten zijn ook producten zoals gebakken en gefrituurde aardappelen meegenomen, omdat deze volgens de VCP ook gegeten worden. Hierdoor kwam de gemiddelde blootstelling aan acrylamide hoger uit.

Ook is in de toetsingsmodule meer toegewerkt naar de huidige consumptie van koffie, wat ook acrylamide bevat. De hoeveelheid aardappelen is verhoogd ten opzichte van de optimalisatie-uitkomsten om bij te dragen aan de energiebehoefte in een verhouding ten opzichte van rijst en pasta naar huidige consumptie. De hoeveelheid brood is verhoogd ten opzichte van de optimalisatie-uitkomsten vanwege de bijdrage aan de energiebehoefte en omdat brood een belangrijke bron is van vezels, jodium en ijzer.

Inname referentievoeding vergeleken met huidige inname

Voor kinderen van 1-3 jaar, kinderen van 4-9 jaar, kinderen van 10-12 jaar, vrouwen van 51-69 jaar en mannen en vrouwen van 70+, blijft de inname van acrylamide onder de huidige inname met de referentievoeding.

De huidige inname van acrylamide voor zwangeren is onbekend. Van deze groep is geen data gerapporteerd. De referentievoeding levert 30,9 microgram acrylamide in T1 en 38,2 microgram in het derde trimester (T3).

De huidige inname van acrylamide voor mensen die borstvoeding geven is onbekend. Van deze groep is geen data gerapporteerd. De referentievoeding levert 38,2 microgram acrylamide.

Onderstaande groepen krijgen met de referentievoeding meer acrylamide binnen dan hun huidige inname: • De huidige inname van acrylamide voor jongens van 13-17 jaar is 36,7 microgram. De referentievoeding levert 38,6 microgram acrylamide.

  • De huidige inname van acrylamide voor meiden van 13-17 jaar is 29,3 microgram. De referentievoeding levert 31,9 microgram acrylamide.
  • De huidige inname van acrylamide voor mannen 18-50 jaar is 40,7 microgram. De referentievoeding levert 47,5 microgram acrylamide.
  • De huidige inname van acrylamide voor vrouwen 18-50 jaar is 28,7 microgram. De referentievoeding levert 35,2 microgram acrylamide.
  • De huidige inname van acrylamide voor mannen van 51-69 jaar is 42,1 microgram. De referentievoeding levert 43,2 microgram acrylamide.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

Keuzes die consumenten thuis maken bij het koken kunnen een aanzienlijke invloed hebben op de hoeveelheid acrylamide waaraan mensen via hun voeding worden blootgesteld. [33]

Om de inname van acrylamide verder te beperken geven we consumenten allerlei adviezen rondom acrylamide. Zo geldt het advies om gevarieerd te eten en ook te variëren in de bereidingswijze van aardappelproducten. Bij gekookte aardappelen wordt geen acrylamide gevormd. Kies je voor gebakken aardappelen, dan adviseren we ze niet te donker te bakken (goudgeel). Ook brood licht roosteren in plaats van donker helpt de inname van acrylamide te beperken. Verder is het advies over de dag koffie af te wisselen met thee, water en zuivel(alternatieven) om de inname van acrylamide te verminderen.

sluiten
Arseen

Groepen waarbij inname via referentievoeding hoger is dan de grenswaarde

  • 1-3-jarige kinderen
  • 4-9-jarige kinderen

Relatie tot de grenswaarde

  • De 1-3-jarige kinderen krijgen via de referentievoeding 6,2 microgram arseen per dag binnen. De grenswaarde voor deze groep bedraagt 3,7 microgram per dag.
  • De 4-9-jarige kinderen krijgen via de referentievoeding 8,4 microgram arseen per dag binnen. Hun grenswaarde voor arseen is 7 microgram per dag.

Levenslange blootstelling

De levenslange inname van arseen volgens een Schijf van Vijf-voedingspatroon blijft onder de grenswaarde.

Relatie tot de huidige inname

  • De huidige inname van arseen voor 1-3-jarige kinderen is 6,2 microgram per dag. Hoewel de arseen-inname voor 1-3-jarige kinderen boven de grenswaarde ligt, is hun inname met de Schijf van Vijf vrijwel gelijk aan hun huidige inname.
  • De huidige inname van arseen voor 4-9-jarigen is 7,9 microgram per dag. De arseen-inname ligt voor deze groep hoger dan de grenswaarde en is iets hoger in het berekende Schijf van Vijf voedingspatroon.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

  • Eet gevarieerd, om te voorkomen dat je te veel arseen binnenkrijgt.
  • Vooral in rijst zit veel arseen. Zilvervliesrijst en andere rijstproducten passen wel in een gezond voedingspatroon.
  • Geef kinderen niet elke dag rijst en producten met rijst zoals rijstwafels.
sluiten
Cadmium

Groep waarbij inname via referentievoeding hoger is dan de grenswaarde

1-3-jarige kinderen

Relatie tot de grenswaarde

De 1-3-jarige kinderen krijgen via de referentievoeding 6,1 microgram cadmium binnen. De grenswaarde van cadmium is 4,5 microgram per dag.

Relatie tot de huidige inname

De huidige inname van cadmium voor 1-3-jarige kinderen is 5,4 microgram per dag. De huidige inname van cadmium is in deze groep lager dan de inname via de referentievoeding. Een mogelijke verklaring daarvoor is de relatief grote bijdrage van groente aan de cadmium-inname. Als kinderen van 1-3 jaar zouden eten volgens de Schijf van Vijf aanbevelingen zouden ze meer groente gaan eten dan ze momenteel doen (VCP), wat zorgt voor een cadmium-inname die hoger is dan hun huidige inname.

Levenslange blootstelling

De levenslange inname van cadmium volgens een Schijf van Vijf-voedingspatroon blijft onder de grenswaarde.

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

Eet gevarieerd, om te voorkomen dat je te veel cadmium binnenkrijgt.

sluiten
PFAS

Groepen waarbij inname via referentievoeding hoger is dan de grenswaarde

  • 1-3-jarige kinderen
  • 4-9-jarige kinderen

Relatie tot de grenswaarde

  • De 1-3-jarige kinderen krijgen via de referentievoeding 12,5 nanogram PFAS per dag binnen. De grenswaarde voor PFAS voor deze groep bedraagt 7,8 nanogram per dag.
  • De 4-9-jarige kinderen krijgen via de referentievoeding 16,8 nanogram PFAS per dag binnen. De grenswaarde voor PFAS voor deze groep bedraagt 14,7 nanogram per dag.

Relatie tot de huidige inname

  • De huidige inname van PFAS voor 1-3-jarige kinderen is 16,8 nanogram per dag.
  • De huidige inname van PFAS voor 4-9-jarige kinderen is 21,2 nanogram per dag.

Hoewel de PFAS-inname voor deze kindgroepen boven de grenswaarde ligt, is hun inname met de Schijf van Vijf lager dan hun huidige inname.

Er zijn geen gegevens beschikbaar over de huidige PFAS-inname van zwangeren die geen vlees en geen vis eten.

Zwangeren krijgen het advies om juist vaker vis te eten, namelijk twee keer per week, wat hoger is dan voor de algemene volwassen bevolking. De Gezondheidsraad geeft aan dat het eten van voldoende vis tijdens de zwangerschap belangrijk is, onder andere omdat voldoende vis eten het risico op vroeggeboorte verkleint. [34] Voor zwangeren die geen vis eten is de aanbeveling om dagelijks een omega-3-(vis)vetzuren supplement met 250 tot 450 milligram DHA te nemen.

Levenslange blootstelling

Zoals benoemd op de pagina Hoe houden we rekening met voedselveiligheid? wordt een levenslange inname van PFAS volgens een Schijf van Vijf-voedingspatroon niet berekend, omdat de grenswaarde voor PFAS is gebaseerd op een inname gedurende de eerste 34 levensjaren. [35]

Specifieke aandachtspunten voor de advisering

Eet gevarieerd, om te voorkomen dat je meer PFAS inneemt via producten waarin relatief veel PFAS zit. Enkel voor zwangeren die geen vis eten geldt een suppletieadvies van dagelijks 250 tot 450 milligram DHA.

sluiten

Bronnen

  1. Rijksinstituut Voor Volksgezondheid en Milieu. Toelichting op berekeningen en gebruikte data voor de vernieuwde Schijf van Vijf. Ten behoeve van gezonde, duurzame en veilige voedingsadviezen. 2026.2.
  2. Rijksinstituut Voor Volksgezondheid en Milieu. Eet en drinkt Nederland volgens de Richtlijnen Schijf van Vijf? Resultaten van de voedselconsumptiepeiling 2012-2016. 2020.
  3. Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen 2025. 2025.
  4. Gezondheidsraad. Gezonde eiwittransitie. 2023.
  5. Voedingscentrum. Voedingsnormen [geraadpleegd op 17-03-2026].
  6. C.T.M. Van Rossum, et al. The diet of the Dutch. Results of the Dutch National Food Consumption Survey 2019-2021 on food consumption and evaluation with dietary guidelines. 2023.
  7. Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vetzuren, totaal vet, verteerbare koolhydraten en voedingsvezel. 2026.
  8. Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor lacterende vrouwen. 2024.
  9. Rijksinstituut Voor Volksgezondheid en Milieu. Resultaten van de voedselconsumptiepeiling 2019 - 2021. [geraadpleegd op 09-03-2026].
  10. Voedingscentrum. Vitamine A. [geraadpleegd op 17-03-2026].11.
  11. Rijksinstituut Voor Volksgezondheid en Milieu. NEVO-online versie 2023/8.0.
  12. Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor zuigelingen en kinderen. 2025.
  13. Gezondheidsraad. Evaluatie van de voedingsnormen voor vitamine D (Nr. 2012/15). 2012.
  14. Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor zwangeren. 2021.
  15. Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen. 2018.
  16. Gezondheidsraad. Voedingsnormen voor energie. 2022.
  17. Rijksinstituut Voor Volksgezondheid en Milieu. Inname van niacine - Bronnen. [geraadpleegd op 20-07-2026].
  18. European Food Safety Autority (Efsa). Scientific Opinion on Dietary Reference Values for niacin.EFSA Journal, 2014. 12 (7).
  19. Voedingscentrum. Vitamine C (ascorbinezuur). [geraadpleegd op 17-03-2026].
  20. Nordic Nutrition Recommendations. Sodium. [geraadpleegd op 17-03-2026].
  21. Strohm D, et al. Revised Reference Values for the Intake of Sodium and Chloride. Ann Nutr Metab, 2018. 72 (1): p. 12-17.
  22. National Academies of Sciences Engineering and Medicine. Dietary Reference Intakes for Sodium and Potassium. [geraadpleegd op 17-03-2026].
  23. European Food Safety Autority (Efsa). Scientific Opinion on Dietary Reference Values for iron.EFSA Journal, 2015. 13 (10): p. 4254.
  24. Gezondheidsraad. An evaluation of the EFSA’s dietary reference values (DRVs), Part 1 Dietary reference values for vitamins and minerals for adults. Background document to: Voedingsnormen voor vitamines en mineralen voor volwassenen. (No. 2018/19A). 2018.
  25. Voedingscentrum. Zink. [geraadpleegd op 17-03-2026].
  26. Gezondheidsraad. Advies Aanpassing kwalificatie voedingsnorm voor selenium (2024/15). 2024.
  27. Schepens MaA. Risk assessment of exposure to PFAS through food and drinking water in the Netherlands 2023.
  28. Efsa Panel on Contaminants in the Food Chain (Contam Panel). Update of the risk assessment on dioxins and dioxin-­like PCBs in feed and food.EFSA Journal, 2026.
  29. European Food Safety Authority. Update of the risk assessment of inorganic arsenic in food.2024.
  30. Boon PE. The intake of contaminants via a diet according to the Dutch Wheel of Five Guidelines.2017.
  31. European Food Safety Authority. Acrylamide. [geraadpleegd op december 2025].
  32. European Food Safety Authority, Acrylamide in food. What is it? How can we reduce it?
  33. European Food Safety Authority. EFSA explains risk assessment: Acrylamide in food. 2015.
  34. Gezondheidsraad. Voedingsaanbevelingen voor zwangere vrouwen. Den Haag: Gezondheidsraad 2021; publicatienr. 2021/26.2021.
  35. European Food Safety Authority. Risk to human health related to the presence of perfluoroalkyl substances in food. EFSA J, 2020. 18 (9): p. e06223.