Gebruik optimalisatiemodel

Om te komen tot referentievoedingen voor alle leeftijdsgroepen en eetvoorkeuren zijn er berekeningen uitgevoerd met een optimalisatiemodel, waarna deze uitkomsten praktisch vertaald zijn voor de communicatie naar de consument. Hieronder lichten we het eerste deel van dit proces toe, namelijk de optimalisatie.

Waarom optimalisatie?

Voor de doorontwikkeling van de Schijf van Vijf is er antwoord gezocht op de vraag: Welke hoeveelheden voedingsmiddelen passen binnen een voedingspatroon dat zo goed mogelijk voldoet aan randvoorwaarden voor een gezondheid, duurzaamheid en voedselveiligheid én zo dicht mogelijk bij het huidige voedingspatroon ligt?

Omdat dit een zeer complexe vraag is waar niet zomaar een antwoord op te vinden is, is er gebruik gemaakt van een optimalisatiemodel. Dit is een rekenmodel dat het best mogelijke antwoord zoekt op de eerdergenoemde vraag, en hierbij verschillende opties afweegt wanneer er meerdere opties zijn om de optimalisatievraag te beantwoorden. Optimalisatiemodellen worden vaker gebruikt in voedingsonderzoek en zijn een hulpmiddel om te komen tot onder andere ‘Food Based Dietary Guidelines’, oftewel voedingsrichtlijnen [1-4].

Het samenstellen van de benodigde bestanden voor de optimalisatie en de berekeningen met het optimalisatiemodel zijn uitgevoerd door het RIVM (verwacht zomer 2026).

Optimalisatiemodel NL-NOM

Het RIVM werkt met een optimalisatiemodel ontwikkeld door de Franse organisatie MS-Nutrition [5], genaamd NL-NOM. Deze organisatie heeft voor diverse projecten en organisaties optimalisatiemodellen voor voedingsonderzoek ontwikkeld, waaronder voor Duitsland [6]. Een drietal belangrijke redenen om voor hun model te kiezen waren: de gebruiksvriendelijkheid, de goede data-organisatie en het geven van inzicht in de resultaten wanneer randvoorwaarden niet worden gehaald. Meer details over het optimalisatiemodel NL-NOM zijn te lezen in de rapportage van het RIVM over dit project (verwacht zomer 2026).

Hoe werkt NL-NOM?

In NL-NOM zijn verschillende gegevens geladen om tot een gezond, duurzaam en veilig voedingspatroon te komen. Dit zijn de randvoorwaarden voor gezondheid, duurzaamheid en voedselveiligheid en de inputdata. Deze gegevens zijn specifiek afgestemd op de doelgroepen waar referentievoedingen voor bepaald zijn. In de rapportage van het RIVM is een overzicht te vinden van de gebruikte gegevens per doelgroep (verwacht zomer 2026).

Het optimalisatiemodel gebruikt al deze gegevens om binnen de gestelde randvoorwaarden te komen tot een zo optimaal mogelijk gezond, duurzaam en veilig voedingspatroon. Daarbij worden de uitkomsten van de optimalisatie vergeleken met het huidige voedingspatroon volgens de Voedselconsumptiepeilingen 2019-2021 (VCP) [7]. Dit verschil kan worden uitgedrukt in grammen of in porties die grotendeels gebaseerd zijn op Portie-Online [8]. Wanneer het optimalisatiemodel meerdere oplossingen kan geven, geeft NL-NOM die oplossing met de kleinste afwijking van het huidige voedingspatroon. Uitzondering hierop is het eetpatroon ‘nog duurzamer’. Voor dit eetpatroon heeft het optimalisatiemodel een oplossing gezocht met en een zo laag mogelijke milieubelasting.

Lineaire en kwadratische optimalisaties

Binnen het optimalisatiemodel zijn er meerdere manieren om de afwijking ten opzichte van het huidige voedingspatroon in kaart te brengen. Heeft het bijvoorbeeld de voorkeur om in enkele productgroepen grote afwijkingen te hebben van de huidige consumptie, of juist kleine afwijkingen van de huidige consumptie, maar dan in meer productgroepen?

Het RIVM heeft daarom twee soorten optimalisaties uitgevoerd, namelijk lineaire optimalisaties en kwadratische optimalisaties.

Lineaire optimalisaties

• Bij lineaire optimalisaties wordt er gekeken naar een zo laag mogelijke som van de verschillen met het huidige voedingspatroon. Dit resulteert in grote verschillen in één of enkele productgroepen vergeleken met de huidige consumptie volgens de VCP.
• Fictief voorbeeld: Brood en groente blijven gelijk, en 50 gram meer fruit dan huidige consumptie volgens de VCP.

Kwadratische optimalisaties

• Bij kwadratische optimalisaties wordt er gelet op een zo laag mogelijke som van de kwadraten van de afwijkingen ten opzichte van de huidige voeding volgend de VCP. Dit resulteert in een oplossing met meer afwijkingen van de huidige consumptie dan bij lineair optimaliseren, maar deze afwijkingen zijn kleiner.
• Fictief voorbeeld: 20 gram meer brood én 20 gram meer fruit én 20 gram meer groenten dan huidige consumptie volgens VCP.

Beide oplossingsrichtingen zijn meegenomen in de praktische vertaling naar referentievoedingen. In beide gevallen is er gekeken naar de afwijkingen uitgedrukt in porties om rekening te houden met de verschillen in portiegroottes.

Wat voor resultaten geeft NL-NOM?

Het optimalisatiemodel NL-NOM geeft per doelgroep oplossingsrichtingen in de vorm van grammen voedingsmiddelen per dag. Deze oplossingsrichtingen worden door het Voedingscentrum gebruikt om tot referentievoedingen te komen.

Er zijn niet voor alle doelgroepen optimalisaties uitgevoerd. Voor de eetvoorkeur met vlees en vis zijn voor alle leeftijdsgroepen, zwangeren (alleen eerste trimester) en bij borstvoeding optimalisaties gedaan. Voor de overige eetvoorkeuren zijn de optimalisaties enkel uitgevoerd voor volwassen mannen en vrouwen 18-50 jaar en zijn de bevindingen geëxtrapoleerd naar de overige leeftijds- en geslachtsgroepen.

Lees meer op de pagina over de toetsingsmodule.

Wat als er randvoorwaarden niet gehaald worden?

Het is niet altijd mogelijk om binnen alle randvoorwaarden voor gezond, duurzaam en veilig tot een voedingspatroon te komen. In dat geval is één randvoorwaarde of zijn er meerdere randvoorwaarden beperkend. Dit resulteert in een situatie dat het model geen oplossing vindt die aan alle randvoorwaarden voldoet. NL-NOM geeft dan aan welke randvoorwaarden worden overschreden. Het RIVM heeft in dit geval randvoorwaarden aangepast om toch tot een optimalisatieresultaat te komen. Hierbij is een vooraf afgesproken werkwijze gehanteerd. Deze werkwijze is te vinden in de rapportage van het RIVM (verwacht zomer 2026).

Het kan dus voorkomen dat een optimalisatieresultaat niet voldoet aan een of meerdere streefwaarden voor duurzaamheid of haalbaarheid. Ook kan het voorkomen dat het optimalisatieresultaat niet aan alle normen voor voedselveiligheid of voedingsstoffen voldoet. In de stap na optimalisatie, de toetsingsmodule, is in deze gevallen geprobeerd om zo dicht mogelijk bij de gestelde randvoorwaarde te komen in de afronding naar logische porties en het uniform maken van referentievoedingen voor de verschillende leeftijdsgroepen.

Daarnaast wordt, bij het niet behalen van een randvoorwaarde, handelingsperspectief naar de consument geformuleerd. Daardoor wordt er zo dicht mogelijk bij of wel aan de norm voldaan. Deze handelingsperspectieven zijn te vinden op de onderbouwingspagina’s met de resultaten van de verschillende eetvoorkeuren en in de communicatie naar de consument.

Bronnen optimalisatie

1. Schafer, A.C., et al., Integration of various dimensions in food-based dietary guidelines via mathematical approaches: report of a DGE/FENS Workshop in Bonn, Germany, 23-24 September 2019. Br J Nutr, 2021. 126(6): p. 942-949.
2. van Dooren, C., A Review of the Use of Linear Programming to Optimize Diets, Nutritiously, Economically and Environmentally. Front Nutr, 2018. 5: p. 48.
3. Gazan, R., et al., Mathematical Optimization to Explore Tomorrow's Sustainable Diets: A Narrative Review. Adv Nutr, 2018. 9(5): p. 602-616.
4. Wilson, N., et al., Achieving Healthy and Sustainable Diets: A Review of the Results of Recent Mathematical Optimization Studies. Adv Nutr, 2019. 10(Suppl_4): p. S389-S403.
5. MS-Nutrition. About MS-Nutrition. 2026 09-03-2026]; Available from: MS-Nutrition.
6. Schafer, A.C., et al., A methodological framework for deriving the German food-based dietary guidelines 2024: Food groups, nutrient goals, and objective functions. PLoS One, 2025. 20(3): p. e0313347.
7. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Resultaten van de voedselconsumptiepeiling 2019 - 2021. 2026 09-03-2026]; Available from: Wat eet Nederland.
8. Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu. Portie-Online - versie 1.0. 2025; Available from: Portie Online.