Databronnen en inputdata

Naast het vaststellen waar een gezond, duurzaam en veilig voedingspatroon aan moet voldoen, zijn er gegevens over voedingswaarden, milieu-impact en contaminanten nodig om de referentievoedingen te berekenen.

Allereerst is besloten voor welke productgroepen aanbevolen hoeveelheden berekend moesten worden. Vervolgens zijn voor deze groepen voedingswaarden, duurzaamheidsdata en voedselveiligheidsdata, portiegroottes en consumptiedata verzameld en aan elkaar gekoppeld. Op deze pagina lichten we dit proces en de keuzes hierin toe.

Indeling in productgroepen

Voedingsmiddelen zijn ingedeeld in productgroepen op basis van de indeling die het Voedingscentrum hanteert. Zie hiervoor de pagina Productgroepen en criteria. Per productgroep zijn criteria gebruikt om de voedingsmiddelen uit het Nederlands Voedingstoffenbestand NEVO in te delen in voedingsmiddelen die in de Schijf van Vijf staan en voedingsmiddelen die niet in de Schijf van Vijf staan.[1]

De productgroepen en criteria die gebruikt zijn voor de modellering zijn soms net iets anders dan beschreven dan bij Productgroepen en criteria. Zo is bij groenten onderscheid gemaakt in verschillende soorten groenten. En zijn in plaats van het criterium ‘Geen vet toegevoegd behalve eventueel een Schijf van Vijf-product’ numerieke criteria voor verzadigd vet en transvet gebruikt om de producten goed in te kunnen delen.

In de NEVO zijn de voedingswaarde van generieke voedingsmiddelen opgenomen. In een aantal gevallen was het nodig om voedingsmiddelen anders te beoordelen dan op grond van de criteria om de indeling overeen te stemmen met de indeling zoals die bedoeld is.

• De hoeveelheid suiker in roggebrood is hoger dan het suikercriterium van brood, maar bevat geen toegevoegd suiker en hebben we daarom in de Schijf van Vijf ingedeeld.
• Gerookte haring en gerookte zalm bevatten in NEVO meer dan het criterium aan zout, maar omdat uit de Levensmiddelendatabank blijkt dat er wel gerookte zalm en haring verkrijgbaar is met een lager zoutgehalte, hebben we deze in de Schijf van Vijf ingedeeld.
• Het verzadigd-vetcriterium bij brood is niet gebruikt, zodat ook volkorenbroden met zaden en pitten in de Schijf van Vijf konden staan.
• In een enkel geval is een product ingedeeld in een andere productgroep dan in NEVO. Bijvoorbeeld avocado is ingedeeld bij groente in plaats van bij fruit, omdat dat beter aansluit bij het gebruik.

Productgroepen (level 1 en 4) en criteria voor modellering

In de Excel Productgroepen en criteria voor modellering staat een overzicht van de productgroepen en criteria die gebruikt zijn om te bepalen of een product in de Schijf van Vijf past, en de uitzonderingen die gemaakt zijn. Level 1 is de indeling van de productgroepen in hoofdgroepen, veelal gebruikt in de communicatie. Level 4 omschrijft de meest gedetailleerde indeling die gebruikt is in het optimalisatiemodel. In het RIVM-rapport is een overzicht te vinden van de gebruikte NEVO-codes [verwacht zomer 2026].

Gewogen gemiddelde samenstelling

De productgroepen bestaan vaak uit een groot aantal producten. Zo bestaat de productgroep groente bijvoorbeeld uit tomaat, komkommer, courgette, wortel, enzovoorts. Voor elke productgroep is de gewogen gemiddelde voedingswaarde, milieubelasting en gehalte aan contaminanten berekend. Voor de Schijf van Vijf-productgroepen is dit apart gedaan voor de voedingsmiddelen die in de Schijf van Vijf staan en niet in de Schijf van Vijf staan.

Door de te werken met een gewogen gemiddelde wordt rekening gehouden met wat in Nederland gebruikelijk is om te eten. Hiervoor zijn de gegevens van de Voedselconsumptiepeiling 2019-2021 van het RIVM gebruikt.[2] Bijvoorbeeld als appels meer worden gegeten dan mango, dan telt de voedingswaarde, milieubelasting en gehalte aan contaminanten van appels meer mee dan die van mango voor het gemiddelde van fruit.

Voor het berekenen van het gewogen gemiddelde is onderscheid gemaakt in verschillende leeftijdsgroepen en eetvoorkeuren. Dit is gedaan omdat bijvoorbeeld kinderen andere voedingsmiddelen eten dan volwassenen, of in een andere verhouding. Zie hiervoor de RIVM-rapportage (verwacht zomer 2026).

Data voedingsstoffen

Voor het berekenen van de gewogen gemiddelde samenstelling van voedingstoffen is gebruik gemaakt van het Nederlands Voedingstoffenbestand 2023 (NEVO).[1] Hierin staan de voedingswaarden van een groot aantal voedingsmiddelen.

Veiligheidsdata

• De concentratiegegevens voor acrylamide, arseen, cadmium, lood en ochratoxine A zijn door het RIVM verkregen uit het Kwaliteitsprogramma Agrarische Producten (KAP). Aanvullend hebben zij concentraties gebruikt uit publicaties van RIVM-analyses [3], waarvan een studie nog wordt gepubliceerd in 2026. Ook werden innamestudies van EFSA gebruikt [4-8].
• Voor PFAS zijn concentratiedata gebruikt uit een publicatie van het RIVM [9].
• De inschatting voor dioxines werd gedaan met gepubliceerde gemiddelde concentraties uit de publieke consultatie van EFSA [10].
• Voor cafeïne zijn de gehaltes verkregen uit een document van EFSA [11].

Zie voor een gedetailleerd overzicht de RIVM-rapportage (verwacht zomer 2026).

Duurzaamheidsdata

Voor de milieu-impact is gebruikgemaakt van Database Milieubelasting Voedingsmiddelen (RIVM, 2024). De database bevat 411 voedingsmiddelen, gekoppeld aan NEVO-codes, verdeeld over verschillende productgroepen zoals vlees, zuivel, brood, groente, dranken en broodbeleg. En bevat 6 milieu-impactcategorieën:

• Klimaatverandering, uitgedrukt in broeikasgasuitstoot (kg CO2-equivalent)
• Verzuring (kg SO2(zwaveldioxide)-equivalent)
• Landgebruik (m2*jaar)
• Waterverbruik (m3)
• Vermesting zoet water (kg P-equivalent)
• Vermesting zout water (kg N-equivalent)

Voor alle indicatoren zijn data beschikbaar tot productie en tot consumptie. Er wordt gerapporteerd en gemodelleerd over data tot consumptie, maar om de uitkomsten ook te kunnen vergelijken met planetaire grenzen zijn beide systeemgrenzen mee genomen in de onderliggende data. Meer informatie over de data kan gevonden worden in de rapportage van het RIVM (verwacht zomer 2026).

De milieu-impact data is gekoppeld aan de consumptiedata uit de VCP op basis van NEVO-codes. Hiermee is er voor ruim 75% van de voedselconsumptie in grammen milieu-impactdata beschikbaar. Voor de voedingsmiddelen waar geen directe data voor beschikbaar zijn, zijn de data gekoppeld aan vergelijkbare voedingsmiddelen waar wel data voor beschikbaar is. Dit is uitgevoerd door het RIVM. Meer informatie kan gevonden worden in de rapportage van het RIVM (verwacht zomer 2026).

Nadat alle geconsumeerde voedingsmiddelen uit de VCP gekoppeld waren, hebben we op basis van de gewogen gemiddelde samenstelling per productgroep berekend wat de milieu-impact is.

Portie-online

Om het model te laten rekenen met hoeveelheden die aansluiten bij wat een consument gewoonlijk consumeert, is gebruik gemaakt van portiegroottes zoals opgenomen in portie-online van het RIVM.[12] Voor 1-3 jarige en 4-9 jarige kinderen is voor een aantal productgroepen gerekend met een halve portie; dit geldt voor fruit, ontbijtgranen, vis, vlees, kant-en-klare vleesvervangers en noten, zaden en pitten. Als portie-online niet de informatie had, is een inschatting gemaakt. Zie de onderbouwing van de optimalisatie.

Bronnen databronnen en inputdata

1. RIVM. Nederlands Voedingstoffenbestand (NEVO). 2023.
2. Sanderman-Nawijn E, Brants, H.A.M., Dinissen, C.S., Ocké, M.C., Van Rossum, C.T.M. . Energy and nutrient intake in the Netherlands. Results of the Dutch National Food Consumption Survey 2019-2021 2024.
3. Boon PE, et al. Dietary intake and risk assessment of elements for 1- and 2-year-old children in the Netherlands. Food Chem Toxicol, 2022. 161: p. 112810.
4. EFSA. Cadmium dietary exposure in the European population. EFSA Journal, 2012. 10 (1).
5. EFSA. Lead dietary exposure in the European population. EFSA Journal, 2012. 10 (7).
6. EFSA. Dietary exposure to inorganic arsenic in the European population.EFSA Journal, 2014. 12 (3).
7. EFSA. Scientific Opinion on acrylamide in food. EFSA Journal, 2015. 13 (6).
8. Schrenk D, et al. Update of the risk assessment of inorganic arsenic in food. EFSA J, 2024. 22 (1): p. e8488.
9. Schepens MMA, Te Biesebeek J.D., Hartmann, J., Van Der Aa, N.G.F.M., Zijlstra, R., Boon, P.E. Risk assessment of exposure to PFAS through food and drinking water in the Netherlands (2023-0011) 2023.
10. EFSA. Draft scientific opinion on the update of the risk assessment of dioxins and dioxin-like PCBs in feed and food. Published for public consultation, 27/11/2025 - 26/01/2026.
11. EFSA. Scientific Opinion on the safety of caffeine. EFSA Journal, 2015. 13 (5).
12. Portie-Online. [geraadpleegd op 31-3-2026]