Vis en schaal- en schelpdieren

Er bestaan zout- en zoetwatervissen. Er zijn een paar soorten vis die rondtrekken en zowel in zoet als zout water leven, zoals paling en zalm.

• Zoutwatervissen: ansjovis, bot, griet, heilbot, makreel, kabeljauw, koolvis, rode poon, sardien, schar, schelvis, schol, tarbot, tong, tonijn, wijting, zeepaling en zeeduivel.
• Zoetwatervissen: baars, forel, karper, meerval, paling, snoek en steur.

Voorbeelden van schaaldieren zijn: kreeft, garnalen, gamba’s en krab Voorbeelden van schelpdieren zijn: mosselen, oesters, mesheften, Sint-Jakobsschelpen of coquilles Saint-Jacques, kokkels, slakken en inktvissen.

Vette vis is vis dat voor meer dan 5% uit vet bestaat. De meest vette keuzes zijn onder andere haring, heilbot, bokking, sardines en Atlantische zalm. Vooral verse en gerookte zalm komt uit de Atlantische oceaan. Van sommige soorten vette vis bestaan er ook wat minder vette soorten. Denk aan zalm gevangen in de Stille Oceaan (de meeste zalm uit blik en diepvries) of heilbot. Wil je zeker weten dat het om een vette vissoort gaat? Kijk dan op het etiket.

Magere vis heeft minder dan 5% vet. Het gaat daarbij om onder andere baars, zeeduivel, zeewolf, schar, tong, wijting, schelvis, koolvis, tonijn en kabeljauw. In de Schijf van Vijf tellen schaal- en schelpdieren ook mee als magere vis.

Gefrituurde vis, zoals kibbeling en lekkerbekje, bevat meer dan 5 gram vet per 100 gram, maar dit is magere vis. Het frituurvet zorgt ervoor dat het meer vet bevat.

Aan vis kan water worden toegevoegd. Daarbij worden andere ingrediënten of hulpstoffen toegevoegd om het water te binden, ook wel waterbinders genoemd. Vaak worden hiervoor eiwitten of fosfaten gebruikt (zoals E450, E451 en E407). Het toevoegen van water en waterbinders aan vlees, vis en kip is toegestaan. Om diepgevroren vis zit altijd een laagje water dat gebonden wordt met fosfaten. Dit beschermt het visvlees tegen uitdroging.

Op de verpakking wordt altijd het nettogewicht vermeld, dus zonder het gewicht van het water. Als er meer dan 5% water is toegevoegd, dan moet op de verpakking staan dat het gaat om vis met toegevoegd water.

• Gedroogde vis: deze vis wordt kunstmatig gedroogd in windtunnels. Vooral magere vis wordt gedroogd. Stokvis is kabeljauw die wordt gedroogd op een stok. Bakkeljauw is gedroogde gezouten vis, vergelijkbaar met stokvis. Van gedroogde vis kan ook vismeel worden gemaakt. Samen met gedroogde garnalen zit dit onder andere in visvoer en kroepoek.
• Gerookte vis: vis die koud of warm is gerookt. Koud gerookte vis is sterk gezouten en gerookt bij 30°C. De smaak is zout, droog en sterk rokerig. Voorbeelden van koud gerookte vis zijn bokking of gerookte haring, zalm, sprot en forel. Bij warm gerookte vis is de temperatuur in de kern minimaal 65°C geweest. De smaak is sappig, licht zout en minder rokerig. Onder meer haring of gestoomde bokking, makreel en paling worden warm gerookt.
• Hollandse nieuwe (of nieuwe haring of nieuwe maatjes): haring die is gevangen en wordt verkocht in de maanden mei tot en met september. Om de naam Hollandse Nieuwe te mogen dragen, moet de haring minimaal 16% vet bevatten.

Soms staat op de verpakking dat de vis ‘graatarm’ of ‘graatvrij’ is. ‘Graatarm’ betekent dat er nog graatjes in het visvlees kunnen zitten. ‘Graatvrij’ wil zeggen dat vrijwel alle graatjes eruit zijn gehaald.

Op de verpakking staat meestal of het gaat om vis of schaal- en schelpdieren die zijn geweest of gevangen in zee of binnenwateren. Er moet opstaan om welke soort het gaat, wat de productiemethode is geweest (vangst op zee, in zoetwater of kweek) en wat het vangstgebied of land van herkomst is. Ook bij vis dis is bewerkt en bijvoorbeeld is ingeblikt of gepaneerd is op het etiket te zien waar het vandaan komt.

Als het gaat om verse vis of schaal- en schelpdieren, dan kan de visboer je alles over de herkomst vertellen.

Nederlanders eten gemiddeld 15 gram vis en schaal- en schelpdieren per dag. Hiervan is 38% vette vis. 30% van de volwassenen eet 1 keer in de week vis. Er zijn veel mensen die helemaal geen vis eten.

Zalm, tonijn en kabeljauw zijn de meest gegeten vissoorten in Nederland.

Kijk naar de ogen, de huid en de geur van de vis. Bij verse vis:

• Zijn de ogen helder en doorzichtig, en staan ze een beetje bol.
• Is de huid vochtig en glanzend, en de kieuwen rood. Alleen bij makreel zijn de kieuwen bruin.
• Is de geur fris. Hoe ouder de vis, hoe meer de vis gaat stinken.

Bij visfilets is het lastiger te beoordelen of de vis vers is, zeker als de filet is voorverpakt. Het is goed als de filet glanst en niet is verkleurd. Verse visfilet ruikt zilt, is stevig en verliest bij zachtjes duwen geen vocht.

Vis en schaal- en schelpdieren die kort houdbaar zijn en snel bederven hebben een ‘te gebruiken tot’-datum (TGT). Voor de veiligheid is het af te raden het na deze datum te eten, ook als het nog goed ruikt. Ziekmakende bacteriën kun je niet zien of ruiken maar ze kunnen wel een voedselvergiftiging of een voedselinfectie veroorzaken. Je kunt vis en schaal- en schelpdieren ook tot op de ‘te gebruiken tot’-datum invriezen. Is de verpakking eerder geopend, dan geldt de houdbaarheidsdatum niet meer.

Vis en schaal- en schelpdieren die minder snel bederven, bijvoorbeeld in pot of blik, hebben een ‘ten minste houdbaar tot'-datum (THT). Na deze datum kan de kwaliteit, zoals de smaak, geur of kleur, iets achteruitgaan. Je kunt het vaak nog wel veilig eten. Kijk, ruik en proef.

Vis en schaal- en schelpdieren uit de vriezer kun je het beste ontdooien in de koelkast. Leg het de avond van tevoren afgedekt op een bordje in de koelkast. Heb je meer haast? Ontdooien kan ook in de magnetron via de ontdooi-stand of in koud water in de koelkast.

Op visproducten uit de diepvries staat soms ‘na ontdooien niet opnieuw invriezen’. De kwaliteit kan namelijk achteruitgaan als je het na ontdooien nogmaals invriest.

Soms is vis bevroren geweest, op een later tijdstip ontdooid en wordt het zo verkocht. Dit is op het etiket te zien met de term ‘ontdooid’. De datum van de eerste keer invriezen staat op de verpakking. Deze datum kan soms lang geleden zijn. Bijvoorbeeld omdat de vis maar in 1 seizoen gevangen wordt en het hele jaar te koop is.

De datum van invriezen zegt weinig over de veiligheid. Als vis snel genoeg wordt ingevroren, krijgen bacteriën weinig kans. De snelheid van het invriezen zorgt er ook voor dat dat de smaak en textuur van diepgevroren vlees en vis goed blijft. Volgens de wet moet de temperatuur tijdens het invriezen lager zijn dan -18°C, maar in de praktijk is het vaak nog veel lager: tot -30°C.

Als je zwanger bent is het advies om 2 keer per week vis te eten: 1 keer vette vis en 1 keer magere vis. Voorbeelden van vette vis zijn zalm en forel. Voorbeelden van magere vis zijn schelvis en schol. 2 keer per week vis eten verlaagt het risico op vroeggeboorte. De vetzuren in vis zijn belangrijk voor de ontwikkeling van de hersenen en het zicht bij ongeboren baby's.

Let op: bepaalde vis kun je beter niet eten als je zwanger bent. Vissen zoals tonijn, makreel, sardines en paling kun je beter vermijden. Bekijk welke vis veilig is om te eten tijdens de zwangerschap. Als het niet lukt om 2 keer per week vis te eten, is het advies om tijdens je hele zwangerschap elke dag een omega-3 (vis)vetzuren supplement met 250-450 mg DHA te slikken. Lees meer over supplementen tijdens de zwangerschap.

Voor jonge kinderen adviseren we een kleine portie vis, ongeveer 50-70 gram per week. Voor hen is het belangrijk om niet meer vis te eten, omdat zij door hun lagere lichaamsgewicht sneller te veel schadelijke stoffen kunnen binnenkrijgen.

Mensen die een verhoogd risico lopen op hart- en vaatziekten of eerder een hartinfarct of beroerte hebben doorgemaakt, kunnen baat hebben bij meer vis eten. Namelijk: 1 tot 2 keer per week in plaats van 1 keer. Varieer daarbij met de soorten vis die je eet in verband met schadelijke stoffen die in vis kunnen zitten. Vissoorten zoals zalm, forel en schol kun je elke week eten, maar andere soorten kun je beter minder vaak of liever niet eten. Bekijk welke vissoorten je hoe vaak kunt eten als je een hart- of vaatziekte hebt.

Als je geen vis eet, mis je de gezondheidseffecten van vis. Het is wel mogelijk om de vetzuren EPA en DHA binnen te krijgen via een (plantaardig) supplement, bijvoorbeeld een visolie- of algenoliecapsule. Er is onvoldoende onderzoek of hiermee dezelfde gezondheidseffecten worden behaald als met het eten van vis. Lees meer over de adviezen als je geen vis wil of kan eten.

Als je geen vis eet, adviseren we wat meer peulvruchten, tofu en tempé te nemen. Kijk in de Schijf van Vijf voor jou tool voor jouw aanbevolen hoeveelheden.

Haring is een vette vis. Vette vis is een gezonde keuze en staat in de Schijf van Vijf. Het advies is om 100 gram vis per week te eten, bij voorkeur vette vis. Onder andere haring, zalm en forel vallen onder vette vis. Het advies is om vooral te variëren met verschillende vissoorten. Het maakt niet uit of de vis vers is, uit de diepvries komt of uit een blik of pot. Kies bij zoute haring uit blik of pot bij voorkeur voor haring met maximaal 2,5 gram zout per 100 gram.

Als je zwanger bent, kun je beter geen rauwe haring nemen om een voedselinfectie te voorkomen. Na verhitting kun je het wel veilig eten.

Ja, in vis en schaal- en schelpdieren zitten eiwitten die allergische reacties kunnen opwekken. Door de Europese Unie is daarom bepaald dat vis en schelp- en schaaldieren als een voedselallergeen op het etiket moet staan.

Bij gevangen vis zijn belangrijke problemen overbevissing, aantasting van ecosystemen en ongewenste bijvangst. De plek en de methode van de visserij bepalen de impact op het milieu. Het slepen met netten over de zeebodem (bodemtrawlvisserij) heeft hierbij de meeste impact op het milieu. Wanneer een vissoort wordt overbevist dan kan het zijn dat een vissoort op termijn volledig uitsterft. Dit heeft niet alleen impact op de biodiversiteit in zee, maar ook op de voedselvoorziening in de toekomst. Het voorkomen van overbevissing is belangrijk om ook in de toekomst te kunnen blijven variëren met vis.

Er zijn enkele vissoorten die momenteel niet duurzaam te krijgen zijn, omdat deze soorten worden overbevist, of omdat de vangstmethode de bodem sterk beschadigd of zorgt voor veel bijvangst. Hiermee kun je bewust omgaan door de VISwijzer te checken of in de supermarkt te letten op het MSC-keurmerk. Dit keurmerk kijkt niet naar dierenwelzijn.

Lees meer over (milieu)problemen bij gevangen vis op de website van Good Fish.

Bij viskweek, ook wel aquacultuur genoemd, is afhankelijk van een aantal hulpbronnen en milieufactoren en heeft daardoor ook invloed op het milieu. Hierbij spelen voornamelijk de volgende aspecten een rol:

• Vervuiling van het oppervlaktewater (met onder andere mest, ziekteverwekkers en antibiotica)
• Verlies van ecosystemen
• Gebruik van vismeel als visvoer (met onder andere wilde vis en soja)
• Kruising met wilde vispopulaties

Gemiddeld is de milieubelasting van gekweekte vis wat hoger dan de milieubelasting van wild gevangen vis. De methode van viskweek en het soort dat wordt gekweekt bepalen de impact op het milieu. De Nederlandse schelpdierkweek, van onder andere oesters en mosselen, heeft de kleinste milieubelasting ten opzichte van andere dierlijke eiwitbronnen.

Je kunt de VISwijzer checken voor een duurzame keuze of kijk in de supermarkt naar het ASC-keurmerk. Hierbij zijn in tegenstelling tot gevangen vis wel enkele eisen voor dierenwelzijn gesteld, zoals voor waterkwaliteit, stressvermindering en leefruimte maar niet voor welzijn tijdens transport en slacht. De Nederlandse overheid heeft ook standaarden vastgesteld voor het humaan doden van gekweekte vis. Biologisch gekweekte vis voldoet aan diverse standaarden voor dierenwelzijn.

Lees meer over (milieu)problemen bij kweekvis op de website van Good Fish.

We raden af om regelmatig zelfgevangen zoetwatervis of schaaldieren uit Nederlandse wateren te eten. Denk hierbij aan paling, baars en forel of rivierkreeft en wolhandkrab. Vooral zoetwatervissen die veel vet bevatten (paling, aal en forel) kunnen verontreinigd zijn met stoffen zoals zware metalen, PCB's, dioxines of PFAS. PCB's en dioxines hopen zich vooral op in het vetweefsel van de vissen. Zware metalen en PFAS kunnen zich ook ophopen in andere weefsels, zoals spierweefsel en organen. Bij rivierkreeft hopen de stoffen zich vooral op in de kop en bij wolhandkrab in het lijf. Voor zoetwatervis of schaaldieren uit de winkel geldt geen beperkend advies, omdat hier zijn strenge regels voor eventuele schadelijk stoffen.

Verder is het advies om zo min mogelijk zelfgevangen vis, garnalen, oesters en mosselen uit de Westerschelde te eten. In de Westerschelde worden namelijk verhoogde concentraties PFAS gevonden. Een enkele keer kan geen kwaad.

Voor zelfgevangen zeevis gelden geen beperkende adviezen.

In schaal- en schelpdieren die in vervuild water leven kunnen virussen of bacteriën zitten die je ziek kunnen maken. Als je mosselen, oesters, kokkels, garnalen, krabbetjes etc. zelf raapt kun je hierop letten:

• Verhit schaal- en schelpdieren altijd volledig.
• Was je handen na het aanraken van zelfgeraapte schaal- en schelpdieren.
• Raap nooit bij havenmondingen, uitwateringen of in gesloten gebieden.
• Vooral ’s zomers kunnen sommige algensoorten gifstoffen aanmaken en daarom worden sommige gebieden gesloten. Vraag altijd een beroepsvisser of het gebied gesloten is, of zoek op de website van de NVWA op ‘actuele status productiegebieden’.
• Particulieren mogen voor eigen gebruik maximaal 10 kg schaal- en schelpdieren rapen per persoon per dag.

Het is prima om nitraatrijke groente zoals spinazie of sla te combineren met vis of schaal- en schelpdieren.

Uit onderzoek van de Europese Autoriteit voor Voedselveiligheid (EFSA) blijkt dat het eten van deze nitraatrijke groenten geen gevaar vormt voor de gezondheid. Het maakt bovendien niet uit hoe vaak je per week nitraatrijke groente eet.

Eerder werd geadviseerd om die producten niet met elkaar te combineren. Het nitraat in nitraatrijke groenten kan omgezet worden in nitriet en vervolgens in schadelijke nitrosamines. Met name in combinatie met vis of schaal- en schelpdieren worden nitrosamines gevormd, maar dit gehalte is zo laag dat het risico voor de gezondheid heel erg klein is.

• Gezondheidsraad. Chemische voedselveiligheid: eiwitbronnen en voedingspatronen. Achtergronddocument bij Richtlijnen goedevoeding: eiwitbronnen en voedingspatronen 2025 (Nr. 2025/19A10). 2025
• Gezondheidsraad. Milieu-impact van voedsel: eiwitbronnen en voedingspatronen. Achtergronddocument bij: Richtlijnen goede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen 2025 (Nr. 2025/19A11). 2025.
• Gezondheidsraad. Richtlijnen goede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen 2025 (Nr. 2025/19). 2025.
• Gezondheidsraad. Vis en chronische ziekten. Achtergronddocument bij: Richtlijnen goede voeding: eiwitbronnen en voedingspatronen (Nr.2025/19A4). 2025.
• Good Fish Foundation. Visproblemen.
• Good Fish Foundation. Viswijzer.
• Kenniscentrum Duurzaam leven. Keurmerkenwijzer vis, schaal- en schelpdieren.
• Nederlands visbureau.
• RIVM. Nederlands Voedingstoffenbestand (NEVO) 2025/9.0. 2025, RIVM: Bilthoven.
• Van Rossum C.T.M., et al. The diet of the Dutch. Results of the Dutch National Food Consumption Survey 2019-2021 on food consumption and evaluation with dietary